Tác giả tác phẩm Đi san mặt đất — dân tộc Lô Lô và giá trị

Tác giả tác phẩm Đi san mặt đất là kiến thức trọng tâm trong chương trình Ngữ văn 10 bộ Chân trời sáng tạo. Đi san mặt đất là truyện thơ thần thoại của dân tộc Lô Lô, trích từ trường ca Mẹ Trời, Mẹ Đất, được Nông Quốc Chấn (chủ biên) cùng Tràng Thị Giàng, Lê Trung Vũ sưu tầm và dịch, in trong Hợp tuyển thơ văn Việt Nam (NXB Văn học, 1979). Tác phẩm thể hiện khát vọng chinh phục thiên nhiên và ca ngợi công lao khai sơn phá thạch của thế hệ cha ông. Bài viết cung cấp đầy đủ tiểu sử tác giả dân gian, hoàn cảnh sáng tác, bố cục, giá trị nội dung — nghệ thuật và những nhận định văn học tiêu biểu nhất về tác phẩm.

Tác giả văn bản Đi san mặt đất — dân tộc Lô Lô và văn học dân gian

Khác với các tác phẩm văn học viết có tên tác giả cụ thể, Đi san mặt đất là sản phẩm sáng tạo tập thể của nhân dân dân tộc Lô Lô — một dân tộc thiểu số có nền văn hóa dân gian phong phú ở vùng núi phía Bắc Việt Nam. Dưới đây là những thông tin cơ bản về tộc người đã sản sinh ra tác phẩm.

Người Lô Lô có kho tàng văn học dân gian đa dạng, bao gồm thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, tục ngữ và nhiều thể loại thơ ca dân gian. Trường ca Mẹ Trời, Mẹ Đất là một trong những tác phẩm dân gian tiêu biểu nhất, phản ánh thế giới quan và vũ trụ quan của cộng đồng này qua hình thức thơ tự sự. Quan niệm vũ trụ ba tầng (trời, đất, người) và mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên được ghi lại rõ nét trong trường ca này.

Văn học dân gian Lô Lô mang đặc điểm nổi bật là ngôn ngữ mộc mạc, giàu hình ảnh, gắn liền với đời sống lao động sản xuất trên vùng núi đá tai mèo khắc nghiệt. Chính từ môi trường thiên nhiên hoang sơ đó đã sinh ra những truyện kể lý giải nguồn gốc vũ trụ, trong đó Đi san mặt đất là tác phẩm nổi bật nhất còn lưu giữ được đến ngày nay.

Tác phẩm Đi san mặt đất

Để hiểu trọn vẹn tác phẩm Đi san mặt đất, cần nắm rõ thể loại, xuất xứ, hoàn cảnh ra đời và cấu trúc bố cục của tác phẩm.

Thể loại Đi san mặt đất

Đi san mặt đất thuộc thể loại truyện thơ thần thoại (thần thoại được kể bằng thơ) của văn học dân gian dân tộc Lô Lô. Tác phẩm sử dụng thể thơ tự do với câu thơ ngắn, nhịp điệu linh hoạt, đan xen giữa kể chuyện và bộc lộ cảm xúc. Đây là sự kết hợp độc đáo giữa tính tự sự của truyện kể và tính trữ tình của thơ ca dân gian — một nét đặc trưng của văn học các dân tộc thiểu số vùng núi phía Bắc Việt Nam.

Hoàn cảnh sáng tác Đi san mặt đất

Đi san mặt đất là một đoạn trích trong trường ca Mẹ Trời, Mẹ Đất — tác phẩm văn học dân gian tập thể của người Lô Lô, được lưu truyền qua nhiều thế hệ bằng phương thức truyền miệng. Tác phẩm không có năm sáng tác cụ thể mà được hình thành trong quá trình lao động và sinh sống của cộng đồng Lô Lô từ thời kỳ nguyên thủy.

Văn bản được Nông Quốc Chấn (chủ biên) cùng Tràng Thị Giàng và Lê Trung Vũ sưu tầm, dịch và công bố lần đầu trong Hợp tuyển thơ văn Việt Nam, tập VI — Văn học dân tộc ít người, quyển 1, NXB Văn học, Hà Nội, 1979 (trang 432–438). Hiện tác phẩm được đưa vào SGK Ngữ văn 10, bộ Chân trời sáng tạo như một đại diện tiêu biểu của thần thoại dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam.

Phương thức biểu đạt Đi san mặt đất

Phương thức biểu đạt chính của Đi san mặt đất là tự sự kết hợp biểu cảm. Tự sự thể hiện ở mạch kể chuyện liên tục về quá trình con người đi vận động muôn loài cùng san bầu trời và mặt đất. Biểu cảm thể hiện qua giọng kể trầm ấm, tha thiết, chứa đựng tình cảm ngưỡng vọng và biết ơn đối với công lao của thế hệ đi trước.

Tóm tắt Đi san mặt đất

Thuở ban đầu, bầu trời “nhìn chưa phẳng”, mặt đất “còn nhấp nhô” khiến con người gặp nhiều khó khăn trong việc đi lại và làm ăn sinh sống. Người Lô Lô lần lượt đi tìm và vận động các loài vật — từ trâu sừng cong, sừng dài đến chuột chũi, cóc ếch — cùng chung sức san phẳng bầu trời và mặt đất. Mỗi loài vật có vai trò và lý do riêng để tham gia hoặc từ chối. Cuối cùng, nhờ sức mạnh cộng đồng, con người đã hoàn thành công việc khai sơn phá thạch, tạo nên một thế giới phẳng phiu, thuận lợi cho cuộc sống muôn đời sau.

Tư tưởng cốt lõi của tác phẩm là: con người — không cần thần linh — hoàn toàn có thể dùng sức mạnh cộng đồng để chinh phục và cải tạo thiên nhiên. Đây là điểm khác biệt quan trọng so với nhiều thần thoại khác (như Thần Trụ Trời hay Prô-mê-tê và loài người) khi con người thay vì chờ đợi thần thánh, đã tự mình đứng ra làm chủ vận mệnh.

Bố cục tác phẩm Đi san mặt đất

Tác phẩm Đi san mặt đất được chia thành hai phần theo mạch tự sự của câu chuyện:

Giá trị nội dung và nghệ thuật Đi san mặt đất

Tác phẩm Đi san mặt đất của người Lô Lô chứa đựng những giá trị sâu sắc cả về nội dung tư tưởng lẫn hình thức nghệ thuật, xứng đáng là đại diện tiêu biểu của văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam.

Giá trị nội dung Đi san mặt đất

Thứ nhất, tác phẩm lý giải nguồn gốc hình thành thế giới từ góc nhìn của người Lô Lô cổ đại. Khác với thần thoại phương Tây hay thần thoại người Kinh (Thần Trụ Trời) — nơi các vị thần tối cao là chủ thể tạo lập vũ trụ — Đi san mặt đất trao quyền năng đó cho con người bình thường và cộng đồng muôn loài. Đây là cái nhìn dân chủ, nhân văn độc đáo của tư duy nguyên thủy người Lô Lô.

Thứ hai, tác phẩm ca ngợi sức mạnh cộng đồng và tinh thần đoàn kết. Không một cá nhân đơn lẻ nào có thể san bằng bầu trời và mặt đất — chỉ khi cả cộng đồng (người và vật) cùng hợp sức, công việc mới thành công. Thông điệp này phản ánh triết lý sinh tồn thực tế của người Lô Lô trong điều kiện thiên nhiên núi đá Hà Giang khắc nghiệt: chỉ có đoàn kết mới vượt qua gian khổ.

Thứ ba, tác phẩm thể hiện khát vọng làm chủ thiên nhiên của con người thời cổ đại. Việc con người chủ động đi “vận động” từng loài vật, kiên trì không bỏ cuộc dù bị từ chối, thể hiện ý chí mạnh mẽ và tinh thần tích cực cải tạo hoàn cảnh. Đây là bài học về nghị lực và quyết tâm vượt khó còn nguyên giá trị đến ngày nay.

Thứ tư, tác phẩm gửi gắm tình cảm biết ơn với thế hệ cha ông. Giọng kể thành kính, trân trọng công lao của những người đi trước — những người đã khai phá mặt đất để đời sau có nơi sinh sống, canh tác. Tình cảm đó là sợi dây gắn kết các thế hệ trong cộng đồng Lô Lô và rộng hơn là toàn thể nhân loại.

Giá trị nghệ thuật Đi san mặt đất

Thứ nhất, nghệ thuật nhân hóa đặc sắc và sáng tạo. Các loài vật như trâu, chuột chũi, cóc, ếch được nhân hóa có ngôn ngữ, có suy nghĩ và lý lẽ riêng để từ chối hoặc đồng ý tham gia san đất. Cách nhân hóa này không chỉ tạo nên sự sinh động, hài hước mà còn phản ánh tín ngưỡng vạn vật hữu linh của người Lô Lô — quan niệm rằng mọi sinh vật đều có linh hồn và tiếng nói.

Thứ hai, sử dụng điệp từ, điệp cấu trúc tạo nhịp điệu đặc trưng. Cấu trúc lặp lại “Người lại tìm…”, “Đứa thì…, Đứa thì…” tạo nên nhịp thơ đặn đều như tiếng trống đồng Lô Lô — vừa dễ nhớ dễ truyền miệng, vừa tạo sức căng tích lũy trước khi đi đến kết quả cuối cùng.

Thứ ba, ngôn ngữ giản dị, mộc mạc mà giàu hình ảnh. Tác phẩm không dùng ngôn từ hoa mỹ, cầu kỳ mà chọn lời ăn tiếng nói gần gũi với đời sống người miền núi. Hình ảnh “bầu trời nhìn chưa phẳng”, “mặt đất còn nhấp nhô”, “trâu sừng cong, sừng dài” đều là những hình ảnh cụ thể, dễ hình dung, phù hợp với trình độ tư duy hình tượng của thời nguyên thủy.

Thứ tư, ngôi kể thứ ba tạo cái nhìn toàn cảnh và khách quan. Việc dùng ngôi kể thứ ba giúp tác phẩm bao quát toàn bộ quá trình san đất, đồng thời tạo khoảng cách sử thi cần thiết để câu chuyện trở nên huyền thoại, thiêng liêng hơn là chỉ là câu chuyện cá nhân.

Những nhận định hay về Đi san mặt đất của người Lô Lô

Dưới đây là một số nhận định và đánh giá tiêu biểu về tác phẩm Đi san mặt đất từ các nhà nghiên cứu văn học, SGK và các tài liệu học thuật:

“Đi san mặt đất là truyện thơ thần thoại cho thấy công lao to lớn của con người trong việc cải tạo thiên nhiên và khát vọng chinh phục thiên nhiên của người xưa.” — SGK Ngữ văn 10, bộ Chân trời sáng tạo

“Khác với hai tác phẩm Thần Trụ Trời và Prô-mê-tê và loài người, Đi san mặt đất là sự giải mã đơn giản về quá trình mà loài người, không cần sự hiện diện của thần thánh, cùng nhau san phẳng mặt đất để làm ăn — tác phẩm ấn tượng bởi sự độc đáo trong chủ đề và hình thức nghệ thuật.” — Nhận định trong nghiên cứu văn học dân gian so sánh

“Văn học dân gian Lô Lô đa dạng, đặc sắc, phản ánh các mặt sinh hoạt, lao động sản xuất của người Lô Lô từ thời xa xưa đến nay — là nguồn tư liệu quan trọng trong nghiên cứu về cộng đồng Lô Lô và các cộng đồng khác.” — Nghiên cứu về văn nghệ dân gian người Lô Lô, Hà Giang

“Tác phẩm thể hiện khao khát chinh phục thế giới và niềm tự hào, biết ơn sâu sắc với thế hệ cha ông đi trước — thông qua cách diễn đạt mộc mạc và giản dị, sức mạnh về cả trí lực của con người trong công cuộc khai phá bầu trời và mặt đất được khắc họa rõ nét.” — Phân tích văn học dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam

Đi san mặt đất là truyện thơ thần thoại tiêu biểu của dân tộc Lô Lô, được sưu tầm và in trong Hợp tuyển thơ văn Việt Nam (1979). Tác phẩm nổi bật với tư tưởng nhân văn độc đáo: chính con người — không phải thần linh — mới là chủ thể khai phá và làm chủ thiên nhiên thông qua sức mạnh cộng đồng. Đây là văn bản bắt buộc trong chương trình Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo, giúp học sinh mở rộng hiểu biết về văn học dân gian đa dân tộc Việt Nam và nâng cao năng lực đọc hiểu thể loại thần thoại.