Tác giả tác phẩm Thần trụ trời — xuất xứ, giá trị, nhận định

Tác giả tác phẩm Thần trụ trời là kiến thức trọng tâm trong chương trình Ngữ văn 10 (bộ sách Cánh diều và Chân trời sáng tạo). Thần trụ trời là thần thoại suy nguyên của người Việt cổ, được nhà nghiên cứu Nguyễn Đổng Chi sưu tầm và công bố trong Lược khảo về thần thoại Việt Nam (NXB Khoa học xã hội, 2003). Tác phẩm giải thích sự hình thành trời đất, biển cả, núi non qua hình tượng vị thần khổng lồ với sức mạnh phi thường. Bài viết tổng hợp đầy đủ tiểu sử người sưu tầm, thể loại, hoàn cảnh ra đời, bố cục, giá trị nội dung — nghệ thuật và các nhận định văn học nổi bật về tác phẩm.

Tác giả Nguyễn Đổng Chi — tiểu sử và sự nghiệp nghiên cứu văn học dân gian

Lưu ý quan trọng: Thần trụ trời là tác phẩm dân gian khuyết danh — không có tác giả cá nhân cụ thể mà thuộc về tập thể nhân dân Việt Nam từ thời cổ đại. Nguyễn Đổng Chi là người sưu tầm, ghi chép và hệ thống hóa văn bản này trong công trình nghiên cứu của ông. Dưới đây là thông tin về học giả Nguyễn Đổng Chi — người có công lớn trong việc bảo tồn và truyền lại tác phẩm cho hậu thế.

Nguyễn Đổng Chi là nhà folklore học tiên phong của Việt Nam, người đã kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp điền dã thực địa và lý luận khoa học. Ông đạp xe từ làng này qua làng khác khắp các vùng miền đất nước để sưu tầm gần 2.000 truyện cổ — một tinh thần làm việc miệt mài mà các thế hệ nghiên cứu viên sau còn nhắc mãi. Phạm vi nghiên cứu của ông trải rộng: từ sáng tác văn học, nghiên cứu lịch sử, Hán Nôm học đến khảo cổ học — và ở lĩnh vực nào ông cũng để lại dấu ấn tiên phong.

Trong lĩnh vực thần thoại học, Lược thảo về thần thoại Việt Nam (1956) của ông là công trình đặt nền móng cho ngành nghiên cứu thần thoại Việt Nam — một chuyên khảo mà nhiều thập kỷ sau vẫn chưa có công trình nào kế thừa và vượt qua. Chính từ công trình này, văn bản Thần trụ trời được hệ thống hóa và truyền lại cho các thế hệ học sinh nghiên cứu đến tận hôm nay.

Tác phẩm Thần trụ trời

Thuở ấy, chưa có thế gian, cũng như chưa có muôn vật và loài người. Trời đất chỉ là một vùng hỗn độn, tối tăm, lạnh lẽo. Bỗng nhiên, một vị thần khổng lồ xuất hiện. Chân thần dài không thể tả xiết. Thần bước một bước là có thể qua từ vùng này đến vùng nọ, hay từ đỉnh núi này sang đỉnh núi khác.

Thần ở trong đám mờ mịt hỗn độn kia không biết từ bao lâu. Bỗng có một lúc thần đứng dậy, ngẩng đầu đội trời lên, rồi tự mình đào đất, đập đá, đắp thành một cái cột vừa cao, vừa to để chống trời. Hễ cột được thần đắp cao lên chừng nào thì trời như một tấm màn rộng mênh mông được nâng dần lên chừng ấy. Thần hì hục vừa đào vừa đắp, chẳng bao lâu, cột đá cứ cao dẫn, cao dần và đẩy vòm trời lên mãi phía mây xanh mù mịt.

Từ đó, trời đất mới phân đôi. Đất phẳng như cái mâm vuông, tròi trùm lên như cái bát úp, chỗ trời đất giáp nhau gọi là chân trời.

Khi trời đã cao và đã khô, không hiểu tại sao thần lại phá cột đi, lấy đất đá ném tung đi khắp nơi. Mỗi hòn đá văng đi, biến thành một hòn núi hay một hòn đảo; đất tung toé ra mọi nơi thành gò, thành đống, thành những dải đồi cao. Vì thế cho nên mặt đất ngày nay không bằng phẳng, mà có chỗ lồi, chỗ lõm. Chỗ thần đào đất, đào đá mà đắp cột ngày nay thành biển rộng

Cột trụ trời bây giờ không còn nữa. Sau này người ta thường nói rằng vết tích cột đó ở núi Yên Phụ vùng Hải Hưng’. Người ta cũng gọi đó là cột chống trời (hình thiên trụ). Vị thần Trụ Tròi đó sau này cũng gọi là Trời hay Ngọc Hoàng bao trùm tất cả, trông coi mọi việc trên trời, dưới đất.

Sau khi thần Trụ Trời chia ra trời đất thì có một số thần khác nối tiếp công việc còn dở dang, để xây dựng nên thế gian. Các vị thần đó rất nhiều, như thần Sao, thần Sông, thần Biển,…

Vì vậy, dân gian có câu hát còn truyền đến ngày nay.

Ông Đếm cát

Ông Tát bể (biển)

Ông Kể sao

Ông Đào sống

Ông Trồng cây

Ông Xây rú (núi)

Ông Trụ Trời.

Để hiểu trọn vẹn truyện thần thoại Thần trụ trời, cần nắm rõ các thông tin về thể loại, hoàn cảnh ra đời, phương thức biểu đạt, tóm tắt nội dung và cấu trúc bố cục của tác phẩm.

Thể loại Thần trụ trời

Thần trụ trời thuộc thể loại thần thoại — cụ thể là thần thoại suy nguyên (hay thần thoại về nguồn gốc vũ trụ, muôn loài). Đây là loại thần thoại dùng hình tượng các vị thần để giải thích sự hình thành của trời đất, thiên nhiên và các hiện tượng xung quanh cuộc sống con người. Tác phẩm được kể theo lối văn xuôi tự sự dân gian, không có thể thơ cụ thể.

Hoàn cảnh sáng tác Thần trụ trời

Thần trụ trời là thần thoại khuyết danh của người Việt cổ, được lưu truyền trong dân gian từ rất sớm — từ thời con người chưa có công cụ khoa học để giải thích các hiện tượng tự nhiên. Câu chuyện hình thành trong giai đoạn nguyên thủy, khi nhận thức của con người cổ đại dựa chủ yếu vào tín ngưỡng, tâm linh và trí tưởng tượng phong phú.

Văn bản Thần trụ trời được Nguyễn Đổng Chi sưu tầm, ghi chép và công bố trong Lược khảo về thần thoại Việt Nam, lần đầu xuất bản năm 1956. Văn bản hiện dùng trong SGK được trích từ ấn bản: Lược khảo về thần thoại Việt Nam, Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc gia, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 2003, trang 67–68. Tác phẩm được đưa vào chương trình Ngữ văn 10 (Cánh diều và Chân trời sáng tạo) với tư cách văn bản thần thoại tiêu biểu của Việt Nam.

Phương thức biểu đạt Thần trụ trời

Phương thức biểu đạt chính: tự sự (kể chuyện về quá trình thần Trụ trời tạo lập vũ trụ). Kết hợp với phương thức miêu tả (miêu tả ngoại hình vị thần khổng lồ, cảnh trời đất hỗn độn) và yếu tố biểu cảm (thể hiện sự tôn kính của người xưa với các vị thần). Ngôn ngữ mang đậm chất dân gian với hình ảnh so sánh cụ thể, sinh động gần gũi với đời sống.

Tóm tắt Thần trụ trời

Thuở ban đầu, trời đất là một vùng hỗn độn, tối tăm, chưa được phân chia. Từ trong cõi mờ mịt đó, xuất hiện một vị thần khổng lồ với sức mạnh phi thường — mỗi bước chân có thể vượt từ vùng này qua vùng nọ, từ đỉnh núi này sang đỉnh núi khác. Thần dùng đầu đội trời lên cao, tay đào đất đá đắp thành một cái cột khổng lồ để chống trời. Cột càng cao, bầu trời càng được nâng lên, trời đất dần được phân chia. Sau khi công việc hoàn thành, thần phá cột đá rồi ném đất đá tung ra khắp nơi — những mảnh đó biến thành núi, đảo, đồi, gò; chỗ đất bị đào trũng xuống thành biển, hồ, sông. Truyện kết thúc bằng một bài vè dân gian liệt kê tên các vị thần tiếp tục công việc xây dựng thế giới, trong đó “Ông Trụ trời” được nhắc đến cuối cùng như sự khẳng định và tôn vinh công lao của thần.

Bố cục tác phẩm Thần trụ trời

Truyện Thần trụ trời có thể chia làm 3 phần theo mạch tự sự của tác giả dân gian:

Giá trị nội dung và nghệ thuật Thần trụ trời

Truyện thần thoại Thần trụ trời mang những giá trị sâu sắc cả về nội dung tư tưởng lẫn hình thức nghệ thuật, phản ánh tư duy và trí tưởng tượng phong phú của người Việt cổ.

Giá trị nội dung Thần trụ trời

Thần trụ trời phản ánh nhận thức sơ khai của người Việt cổ về nguồn gốc vũ trụ và sự hình thành thế giới tự nhiên. Trong bối cảnh chưa có khoa học, con người nguyên thủy đã dùng trí tưởng tượng và tín ngưỡng để lý giải những hiện tượng lớn lao: tại sao trời và đất lại cách nhau, tại sao có núi non, biển cả, đảo và đồi. Đây là biểu hiện của tư duy hồn nhiên nhưng đầy sáng tạo.

Tác phẩm thể hiện quan niệm vũ trụ luận đặc trưng của người Việt cổ: trời tròn như bát úp, đất vuông như mâm — gợi liên tưởng mật thiết đến truyền thuyết Sự tích bánh chưng bánh dày. Đây là điểm độc đáo cho thấy sự thống nhất trong hệ thống tín ngưỡng và nhận thức dân gian Việt Nam, phản ánh sự gắn kết giữa các hình thức văn học dân gian khác nhau.

Truyện còn mang giá trị văn hóa tín ngưỡng sâu sắc: sự tôn kính của người xưa đối với thần linh, niềm tin vào thế giới thần thánh tạo lập muôn vật. Bài vè kết thúc truyện — liệt kê tên các vị thần xây dựng thế giới — là cách người dân ghi nhớ và tôn vinh công lao của thần, một hình thức văn hóa tâm linh độc đáo.

Giá trị nghệ thuật Thần trụ trời

Nghệ thuật nổi bật nhất của Thần trụ trời là sử dụng yếu tố kỳ ảo, hoang đường một cách sáng tạo và nhất quán. Vị thần được xây dựng với hình dáng và sức mạnh vượt ra ngoài mọi giới hạn của con người — bước một bước qua từ đỉnh núi này sang đỉnh núi khác, dùng đầu đội trời, tay đào đất đá tạo nên cả một vũ trụ. Sự phóng đại kỳ vĩ này không phải tùy tiện mà có mục đích: giải thích những hiện tượng thiên nhiên lớn lao bằng nguyên nhân tương xứng với tầm vóc của chúng.

Tác phẩm vận dụng thành công thủ pháp liên kết hư cấu — thực tế: từ hình ảnh thần kỳ (thần phá cột, ném đất đá), tác giả dân gian dẫn dắt tự nhiên đến những sự vật có thật trong đời sống (núi, đảo, biển, đồi, sông hồ). Mỗi sự vật thiên nhiên đều được gắn với một hành động cụ thể của thần — tạo nên một hệ thống giải thích hoàn chỉnh, mạch lạc và thuyết phục theo logic dân gian.

Cách kết thúc bằng bài vè liệt kê tên các vị thần là điểm nghệ thuật độc đáo, ít gặp trong thần thoại thế giới. Bài vè vừa có tác dụng tổng kết, vừa là hình thức lưu truyền văn hóa dân gian qua nhiều thế hệ. Câu cuối cùng “Ông Trụ trời” được nhấn mạnh như điểm nhấn tôn vinh, khắc ghi công lao của vị thần chính — một kết cấu vòng tròn, khép lại mà vẫn mở ra không gian ngưỡng mộ trong lòng người đọc.

Những nhận định hay về Thần trụ trời

Dưới đây là một số nhận định tiêu biểu của các nhà nghiên cứu, nhà phê bình và SGK về truyện thần thoại Thần trụ trời và về người sưu tầm Nguyễn Đổng Chi:

“Thần trụ trời lý giải quá trình tạo lập trời đất, thế giới dưới bàn tay của Thần Trụ trời và những vị thần khác — đây là truyện thần thoại lý giải nguồn gốc của vũ trụ và các sự vật hiện tượng tự nhiên ở góc độ dân gian.” — SGK Ngữ văn 10, NXB Chân trời sáng tạo

“Văn bản thể hiện sự sáng tạo, trí tưởng tượng phong phú của người Việt cổ trong cách giải thích sự hình thành của trời đất — một cái nhìn hồn nhiên mà đầy thi vị.” — Nhận xét trong SGK Ngữ văn 10, NXB Chân trời sáng tạo

“GS Nguyễn Đổng Chi thực sự là người đặt nền móng cho việc nghiên cứu thần thoại mà vài chục năm sau vẫn chưa có chuyên khảo nào tiếp bước.” — PGS.TS Trần Thị An, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

“Công trình Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi có thể sánh ngang về công phu và giá trị với anh em Grimm (Đức) và H.C. Andersen (Đan Mạch) về sưu tập văn học dân gian.” — PGS.TS Trần Hữu Tá

“Cuộc đời Nguyễn Đổng Chi là cuộc đời một người cầm bút phong phú, sâu rộng trên nhiều lĩnh vực, và cũng là một cuộc đời đầy hoạt động.” — Nguyễn Trung Anh, Tạp chí Văn học, số 4 (1984)

Thần trụ trời là truyện thần thoại suy nguyên tiêu biểu của người Việt cổ, được Nguyễn Đổng Chi — nhà folklore học tiên phong của Việt Nam — sưu tầm và bảo tồn trong Lược thảo về thần thoại Việt Nam (1956). Tác phẩm không chỉ có giá trị trong việc lý giải nguồn gốc vũ trụ bằng trí tưởng tượng phong phú của người xưa, mà còn là tư liệu quý về tín ngưỡng và văn hóa dân gian Việt Nam. Đây là kiến thức nền quan trọng giúp học sinh lớp 10 nắm vững thể loại thần thoại và làm tốt các dạng bài đọc hiểu, phân tích trong chương trình Ngữ văn hiện hành.