Tác giả tác phẩm Những đứa trẻ M. Go-rơ-ki — tiểu sử và giá trị

Tác giả tác phẩm Những đứa trẻ là kiến thức trọng tâm trong chương trình Ngữ văn lớp 9. Đoạn trích Những đứa trẻ được trích từ chương IX của tiểu thuyết tự thuật Thời thơ ấu (1913–1914) — do đại văn hào Nga Mác-xim Go-rơ-ki (1868–1936) sáng tác. Đoạn trích kể lại tình bạn thân thiết thời thơ ấu của A-li-ô-sa với ba đứa trẻ hàng xóm mồ côi mẹ — tình bạn trong sáng vượt lên mọi rào cản giai cấp và sự ngăn cấm của người lớn, thể hiện giá trị nhân văn sâu sắc về tuổi thơ và tình người. Bài viết tổng hợp đầy đủ tiểu sử tác giả, xuất xứ tác phẩm, bố cục, tóm tắt, giá trị nội dung — nghệ thuật và những nhận định hay nhất về tác phẩm.

Tác giả Mác-xim Go-rơ-ki — tiểu sử và phong cách sáng tác

Dưới đây là những thông tin quan trọng nhất về cuộc đời và sự nghiệp của đại văn hào Mác-xim Go-rơ-ki — người được gọi là “cha đẻ của nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa” và “nhà văn vô sản lỗi lạc nhất thế kỷ XX”.

Tên thật	Aleksey Maximovich Peshkov; bút danh: Mác-xim Go-rơ-ki (Maxim Gorky) — chữ Gorky trong tiếng Nga có nghĩa là “cay đắng”, phản ánh trực tiếp cuộc đời đầy đau khổ của tác giả
Năm sinh – mất	28 tháng 3 năm 1868 – 18 tháng 6 năm 1936
Quê quán / Nơi sinh	Thành phố Nizhny Novgorod, bên bờ sông Volga, nước Nga (về sau thành phố này được đổi tên thành Gorky để vinh danh nhà văn)
Gia đình / Tuổi thơ cay đắng	Cha là thợ mộc, mất khi Go-rơ-ki mới 4 tuổi vì bệnh tả. Mẹ đi lấy chồng khác, rồi cũng mất năm Go-rơ-ki 11 tuổi vì bệnh lao. Mồ côi cả cha lẫn mẹ, ông về sống với ông bà ngoại tại Nizhny Novgorod — ông ngoại nghiêm khắc, hay đánh đập; bà ngoại là người tốt bụng, là chỗ dựa tinh thần duy nhất của tuổi thơ ông.
Học vấn / Tự học	Vì gia cảnh quá nghèo, Go-rơ-ki phải nghỉ học sớm và làm đủ thứ nghề để kiếm sống: bồi bàn, thợ bánh mì, nhân viên tàu thủy, lao động nông nghiệp… Chính trong những năm tháng lang thang vất vả đó, ông tự học từ niềm đam mê đọc sách — đó là nền tảng duy nhất cho sự nghiệp văn chương lừng lẫy về sau.
Sự nghiệp	Năm 1892: xuất bản truyện ngắn đầu tay Makar Chudra dưới bút danh Maxim Gorky — thành công ngay lập tức. Từng bị chính quyền Sa hoàng bắt giam vì hoạt động cách mạng. Là bạn thân của đại văn hào Lev Tolstoy và Anton Chekhov. Năm 1934: tham gia sáng lập và trở thành Chủ tịch đầu tiên Hội Nhà văn Xô viết. Hai lần được đề cử Giải Nobel Văn học (1918 và 1923).
Tác phẩm chính	Bộ ba tự truyện: Thời thơ ấu (1913–1914), Kiếm sống (1916), Những trường đại học của tôi (1923). Tiểu thuyết: Người mẹ (1906–1907), Cuộc đời Klim Xamghin (4 tập, 1925–1936). Kịch: Dưới đáy (1902), Kẻ thù (1906).

Cuộc đời Mác-xim Go-rơ-ki là hành trình phi thường từ đứa trẻ mồ côi vô học đến đại văn hào được cả thế giới ngưỡng mộ. Không trường lớp chính quy, không gia đình đầy đủ, không thầy dạy danh tiếng — nhưng Go-rơ-ki đã biến những đau khổ và trải nghiệm của chính cuộc đời mình thành vốn quý nhất cho văn chương. Chính vì thế, thơ văn của ông có chiều sâu hiện thực không gì thay thế được — mỗi nhân vật, mỗi chi tiết đều lấy từ cuộc đời thực.

Phong cách sáng tác của Mác-xim Go-rơ-ki được đặc trưng bởi chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa — phản ánh chân thực cuộc sống của người lao động nghèo khổ dưới chế độ Sa hoàng, lên án bất công xã hội và tin tưởng vào sức mạnh của con người. Ông là người đặt nền móng cho trường phái hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học thế giới. Văn xuôi Go-rơ-ki kết hợp chất tự sự chân thực với giọng trữ tình ấm áp — đặc biệt khi viết về những con người nghèo khổ nhưng giàu lòng nhân ái, về tuổi thơ thiếu vắng tình thương nhưng đầy ắp tình người.

Tác phẩm Những đứa trẻ (trích Thời thơ ấu)

Để phân tích và học tốt đoạn trích Những đứa trẻ, cần nắm chắc vị trí trong tiểu thuyết Thời thơ ấu, thể loại, bố cục và hệ thống nhân vật trong đoạn trích đặc sắc này.

Thể loại Những đứa trẻ

Đoạn trích Những đứa trẻ thuộc thể loại tiểu thuyết tự thuật (còn gọi là hồi ký tiểu thuyết) — thể loại văn xuôi trong đó tác giả dùng ngôi thứ nhất (nhân vật “tôi” — A-li-ô-sa — chính là Go-rơ-ki thuở nhỏ) để kể lại những trải nghiệm có thật trong cuộc đời mình. Phương thức biểu đạt chính: tự sự, kết hợp miêu tả (cảnh vật, ngoại hình và hành động nhân vật) và biểu cảm (tâm trạng và cảm xúc của A-li-ô-sa). Đặc trưng nổi bật: nghệ thuật đan xen chuyện đời thường với truyện cổ tích — những câu chuyện cổ tích bà ngoại kể và những lời kể về “mẹ phù thủy” xen lẫn vào câu chuyện thực, tạo nên vẻ đẹp huyền ảo và ấm áp đặc trưng của đoạn trích.

Xuất xứ và hoàn cảnh sáng tác Những đứa trẻ

Đoạn trích Những đứa trẻ được trích từ chương IX của tiểu thuyết Thời thơ ấu — tác phẩm được Mác-xim Go-rơ-ki sáng tác vào năm 1913–1914, khi ông đang sống lưu vong tại đảo Capri, Italy. Đây là cuốn tiểu thuyết đầu tiên trong bộ ba tự truyện về cuộc đời ông, gồm 13 chương.

Bối cảnh đoạn trích: Dưới thời Nga hoàng, cậu bé A-li-ô-sa (tên thân mật của Go-rơ-ki) mất cha, mẹ đi lấy chồng khác, phải về ở với ông bà ngoại. Hàng xóm là ông đại tá Ôp-xi-an-ni-cốp — quan chức giàu sang — sống với vợ kế và ba đứa con trai nhỏ mồ côi mẹ. Hai gia đình thuộc hai tầng lớp xã hội hoàn toàn khác nhau, nhưng bọn trẻ vẫn kết thân bất chấp mọi khoảng cách giai cấp. Hơn mấy chục năm sau, khi đã trở thành nhà văn lừng lẫy, Go-rơ-ki vẫn nhớ như in và kể lại tình bạn ấy hết sức xúc động — đó là minh chứng cho sức mạnh lâu bền của ký ức tuổi thơ.

Phương thức biểu đạt Những đứa trẻ

Phương thức biểu đạt chính: tự sự — nhân vật “tôi” (A-li-ô-sa) kể lại câu chuyện từ góc nhìn của chính mình. Kết hợp miêu tả (ngoại hình ba đứa trẻ nhà đại tá: mặc áo cánh xám, mũ giống nhau, khuôn mặt tròn, mắt xám, giống nhau đến mức chỉ phân biệt được qua tầm vóc) và biểu cảm (tình cảm thân thiết, nỗi đồng cảm của A-li-ô-sa với những đứa trẻ cùng chịu thiếu thốn tình thương). Đặc biệt: đan xen truyện đời thực với hình ảnh truyện cổ tích — câu chuyện về “mẹ phù thủy” xen lẫn vào cuộc đối thoại của bọn trẻ tạo nên hiệu ứng nghệ thuật độc đáo.

Tóm tắt Những đứa trẻ

Một hôm A-li-ô-sa cùng hai đứa lớn con ông đại tá kéo dây gàu lên cứu đứa em nhỏ nhảy vào gàu rơi xuống giếng. Từ đó ba đứa trẻ nhà đại tá quý mến A-li-ô-sa và rủ sang vườn chơi. Bọn trẻ ngồi dưới gốc cây chuyện trò: A-li-ô-sa kể về bà ngoại — người kể chuyện cổ tích hay tuyệt; ba đứa kia bày tỏ nỗi nhớ mẹ và oán trách dì ghẻ ác nghiệt (“dì ghẻ hay đánh chúng tớ lắm”). Chúng hỏi A-li-ô-sa về mẹ; cậu thành thật nói mẹ đi lấy chồng khác. Ba đứa trẻ nhà đại tá liên tưởng đến hình ảnh “mẹ phù thủy” trong truyện cổ tích — dì ghẻ của chúng chính là mụ phù thủy ác. Tình bạn nảy nở trong không khí ấm áp và hồn nhiên ấy bị ông đại tá phát hiện, quát mắng, cấm đoán. Nhưng bọn trẻ vẫn lén gặp nhau qua lỗ hổng hình bán nguyệt trên hàng rào — A-li-ô-sa vẫn tiếp tục chơi và cảm thấy rất vui thích. Tư tưởng trung tâm: tình bạn trong sáng của tuổi thơ vượt lên mọi rào cản giai cấp và sự ngăn cấm của người lớn; đồng cảm giữa những đứa trẻ cùng chịu thiếu thốn tình thương là sợi dây kết nối thiêng liêng.

Bố cục tác phẩm Những đứa trẻ

Đoạn trích Những đứa trẻ có thể chia thành ba phần, theo diễn biến của mối quan hệ giữa A-li-ô-sa và ba đứa trẻ hàng xóm:

Phần	Nội dung chính
Phần 1 — Hoàn cảnh quen biết	A-li-ô-sa cùng hai đứa lớn con ông đại tá cứu thằng nhỏ rơi xuống giếng → ba đứa trẻ kết thân với A-li-ô-sa, rủ sang vườn chơi. Tình bạn bắt đầu từ một hành động nghĩa hiệp tự nhiên, không tính toán.
Phần 2 — Tình bạn nảy nở	Bọn trẻ ngồi dưới gốc cây chuyện trò: A-li-ô-sa kể về bà ngoại và những câu chuyện cổ tích; ba đứa trẻ bày tỏ nỗi nhớ mẹ, oán dì ghẻ. Hình ảnh “mẹ phù thủy” trong truyện cổ tích đan xen vào câu chuyện thực — tình bạn thân thiết trong không khí ấm áp và hồn nhiên.
Phần 3 — Bị cấm đoán nhưng vẫn tiếp tục	Ông đại tá phát hiện, quát mắng, cấm con không được chơi với A-li-ô-sa (vì khác tầng lớp xã hội). Nhưng bọn trẻ vẫn lén gặp nhau qua lỗ hổng hình bán nguyệt trên hàng rào — tình bạn mạnh hơn mọi ngăn cấm.

Giá trị nội dung và nghệ thuật Những đứa trẻ

Đoạn trích Những đứa trẻ của Mác-xim Go-rơ-ki là một trong những trang văn xúc động nhất về tình bạn tuổi thơ trong văn học thế giới — mang tính tự thuật chân thực kết hợp với nghệ thuật kể chuyện bậc thầy.

Giá trị nội dung Những đứa trẻ

Khắc họa tình bạn trong sáng vượt lên mọi rào cản giai cấp. Điều làm nên sức mạnh của đoạn trích là sự chân thực trong mô tả tình bạn trẻ thơ: bọn trẻ không biết và cũng không quan tâm đến sự phân biệt giàu nghèo, sang hèn — chúng chỉ biết đứa nào cũng cô đơn, thiếu tình thương và cần có bạn. Sự ngây thơ trong sáng của tuổi thơ đã phá vỡ những bức tường giai cấp mà người lớn dựng lên — đây là thông điệp nhân văn quan trọng nhất của đoạn trích.

Thể hiện sự đồng cảm giữa những đứa trẻ thiếu thốn tình thương. Điểm chung giữa A-li-ô-sa và ba đứa trẻ nhà đại tá không phải là giàu hay nghèo mà là cùng thiếu tình thương: A-li-ô-sa mất cha, mẹ bỏ đi lấy chồng; ba đứa kia mồ côi mẹ, sống với dì ghẻ. Chính nỗi đau chung đó — không phải địa vị, không phải của cải — đã kéo bọn trẻ lại gần nhau. Go-rơ-ki muốn nói: tình người bắt đầu từ sự thấu hiểu và đồng cảm.

Phê phán xã hội Nga hoàng phân chia giai cấp và bất nhân. Qua chi tiết ông đại tá cấm con chơi với A-li-ô-sa chỉ vì khác tầng lớp, Go-rơ-ki phê phán nhẹ nhàng nhưng sắc bén sự phân biệt giai cấp trong xã hội Nga hoàng — nơi mà ngay cả việc bọn trẻ chơi với nhau cũng bị coi là vi phạm trật tự xã hội. Sự phi lý của người lớn càng làm nổi bật vẻ đẹp trong sáng và bình đẳng của thế giới trẻ thơ.

Trân trọng ký ức tuổi thơ — giá trị tinh thần bất tử. Việc Go-rơ-ki kể lại tình bạn này mấy chục năm sau với tất cả xúc động và chi tiết cho thấy tuổi thơ — dù gian khổ — vẫn là kho báu tinh thần không bao giờ phai nhạt. Tình bạn ấu thơ trong sáng là điểm tựa tâm hồn giúp con người vượt qua những khó khăn về sau của cuộc đời.

Giá trị nghệ thuật Những đứa trẻ

Nghệ thuật kể chuyện từ ngôi thứ nhất — chân thực và xúc động. Go-rơ-ki dùng ngôi kể thứ nhất (A-li-ô-sa kể về chính mình) tạo nên sức chân thực đặc biệt: người đọc tin tuyệt đối vào mọi chi tiết vì biết đây là câu chuyện có thật. Đồng thời, ngôi thứ nhất cho phép tác giả bộc lộ trực tiếp tâm trạng và cảm xúc của nhân vật — tạo nên sợi dây đồng cảm mạnh mẽ giữa người kể và người đọc.

Đan xen chuyện đời thường với truyện cổ tích — thủ pháp nghệ thuật độc đáo nhất. Hình ảnh “mẹ phù thủy” trong truyện cổ tích xuất hiện tự nhiên trong cuộc đối thoại của bọn trẻ — ba đứa con ông đại tá đồng nhất dì ghẻ của mình với nhân vật phản diện trong cổ tích. Sự đan xen này vừa nói lên nỗi đau thực của bọn trẻ (dì ghẻ ác như phù thủy) vừa phản ánh cách trẻ con dùng truyện cổ tích để hiểu thực tại — tạo nên vẻ đẹp huyền ảo, thơ mộng đặc trưng của đoạn trích.

Hình ảnh lỗ hổng hình bán nguyệt trên hàng rào — biểu tượng đặc sắc. Chi tiết bọn trẻ vẫn lén gặp nhau qua lỗ hổng hình bán nguyệt trên hàng rào là hình ảnh biểu tượng đẹp nhất của đoạn trích: hàng rào là ranh giới giai cấp do người lớn dựng lên, nhưng lỗ hổng nhỏ là nơi tình bạn trẻ thơ vẫn tìm đường vượt qua. Không cần phá bỏ hàng rào, chỉ cần một khe hở nhỏ — tình người cũng đủ để thấm qua.

Ngôn ngữ giàu hình ảnh, nhẹ nhàng mà xúc động. Giọng văn Go-rơ-ki trong đoạn trích không bi lụy, không rao giảng — nhẹ nhàng, trong sáng như chính tâm hồn những đứa trẻ. Những câu đối thoại ngắn gọn, chân thực của bọn trẻ (“Bà tớ ngày trước cũng rất tốt…” — tiếng thở dài kết thúc bằng dấu chấm lửng) mang sức lay động lớn hơn bất kỳ lời miêu tả dài dòng nào.

Những nhận định hay về Những đứa trẻ và Mác-xim Go-rơ-ki

Dưới đây là những nhận định tiêu biểu về đoạn trích Những đứa trẻ và đại văn hào Mác-xim Go-rơ-ki — những trích dẫn có giá trị để học sinh sử dụng trong bài văn phân tích, nghị luận.

“Không ai biết cuộc sống lao động của nhân dân Nga bằng Go-rơ-ki, không ai biết lột trần bản chất kẻ thù của nhân dân bằng ông.” — V.I. Lê-nin, lãnh tụ cách mạng Nga, nhận định về vị trí đặc biệt của Go-rơ-ki trong việc phản ánh hiện thực xã hội Nga.

“Bộ ba tự truyện là những trang văn có chỗ thấm đầy lệ, có nơi có những tiếng thở dài, cũng có nụ cười tiếng hát, có những dặm đường đầy thử thách của một chú bé, một chàng trai có những tấm lòng tràn đầy nhân hậu mênh mông.” — Nhận định của giới nghiên cứu văn học về giá trị đặc biệt của bộ ba tự truyện, trong đó có Thời thơ ấu và đoạn trích Những đứa trẻ.

“Sự phân biệt giai cấp, giàu nghèo trong xã hội không thể nào ngăn cản được tình bạn trong sáng của tuổi thơ. Tình bạn ấy là của cải tinh thần vô giá trong cuộc sống tinh thần của mỗi con người.” — Nhận xét của các nhà phê bình văn học về thông điệp nhân văn trung tâm của đoạn trích Những đứa trẻ.

“Bằng lối kể chuyện giàu hình ảnh, đan xen chuyện đời thường với truyện cổ tích, Mác-xim Go-rơ-ki đã thuật lại hết sức sinh động tình bạn thân thiết giữa A-li-ô-sa với mấy đứa trẻ hàng xóm — bất chấp những cản trở trong quan hệ xã hội lúc bấy giờ.” — SGK Ngữ văn lớp 9, nhận định về nghệ thuật đặc sắc của đoạn trích.

“Đoạn trích ‘Những đứa trẻ’ của Mác-xim Go-rơ-ki là bản giao hưởng đầy chất thơ về tuổi thơ — nơi tình bạn trong sáng vượt lên mọi rào cản xã hội, nơi những ký ức giản dị trở thành kiệt tác văn chương chạm đến trái tim độc giả mọi thế hệ bằng sự chân thực và nhân văn sâu sắc.” — Nhận định của giới phê bình văn học về sức sống lâu bền của đoạn trích qua thời gian.

---

Mác-xim Go-rơ-ki là đại văn hào Nga, cha đẻ của nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa — được đề cử Giải Nobel Văn học hai lần (1918 và 1923); đoạn trích Những đứa trẻ (chương IX, Thời thơ ấu, 1913–1914) là một trong những trang văn xuôi xúc động nhất về tình bạn tuổi thơ trong văn học thế giới — kể lại chân thực tình bạn vượt giai cấp của A-li-ô-sa với những đứa trẻ hàng xóm qua bút pháp đan xen truyện thực và cổ tích đặc sắc. Đây là kiến thức trọng tâm trong chương trình Ngữ văn lớp 9, giúp học sinh nắm vững nền tảng để phân tích, cảm nhận và làm bài thi đạt kết quả cao nhất.