Vị vua nào đã làm hai câu thơ: “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá, non sông ngàn thuở vững âu vàng”?

Hai câu thơ “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá / Non sông nghìn thuở vững âu vàng” là của vua Trần Nhân Tông — vị vua anh hùng thứ ba của nhà Trần, người đã lãnh đạo quân dân Đại Việt đánh thắng quân Nguyên Mông hai lần vang dội trong lịch sử dân tộc.

Vị vua nào đã làm hai câu thơ “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá / Non sông nghìn thuở vững âu vàng”?

Hai câu thơ này do vua Trần Nhân Tông (1258–1308) sáng tác bằng chữ Hán, nguyên văn là:

社稷兩回勞石馬，
山河千古奠金甌。

Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã,
Sơn hà thiên cổ điện kim Âu.

Bản dịch nổi tiếng của sử gia Trần Trọng Kim là:

“Xã tắc hai phen chồn ngựa đá,
Non sông nghìn thuở vững âu vàng.”

Bài thơ có tên “Tức sự” (Cảm xúc tức thời). Đây được coi là một trong những câu thơ hào hùng bậc nhất trong lịch sử văn học và lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam — thường được đặt sánh ngang với bài thơ “Nam quốc sơn hà” của Lý Thường Kiệt.

Hoàn cảnh ra đời của hai câu thơ

Hai câu thơ được vua Trần Nhân Tông sáng tác vào ngày 17 tháng 3 năm Mậu Tí (tức 18/4/1288) — ngay sau chiến thắng Bạch Đằng lịch sử lần thứ ba. Khi triều đình đem các tướng giặc bị bắt về làm lễ dâng thắng trận tại Chiêu Lăng (lăng mộ vua Trần Thái Tông), vua Trần Nhân Tông nhìn thấy chân những con ngựa đá bên lăng bị lấm đầy bùn đất — vì trước đó quân Nguyên Mông đã phá hoại Chiêu Lăng và định đập bỏ những con ngựa đá này nhưng chưa kịp thực hiện. Xúc động trước cảnh tượng đó, nhà vua tức cảnh ngâm lên hai câu thơ bất hủ này.

Ý nghĩa hai câu thơ

Câu 1 — “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá”:

• Xã tắc: từ Hán Việt chỉ đất nước, giang sơn, triều đại (xã = thần đất, tắc = thần lúa — hai vị thần bảo hộ quốc gia).
• Hai phen: hai lần — chỉ hai cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông năm 1285 và 1288.
• Chồn ngựa đá: những con ngựa đá ở lăng mộ tổ tiên cũng mệt mỏi, lấm bùn — hình ảnh ẩn dụ về sự tàn phá, gian khổ mà đất nước phải trải qua trong hai cuộc chiến khốc liệt.

Câu 2 — “Non sông nghìn thuở vững âu vàng”:

• Non sông: đất nước, giang sơn.
• Nghìn thuở: ngàn đời, mãi mãi.
• Âu vàng (kim Âu): hình ảnh cái chén vàng quý giá, bền vững — biểu tượng cho sự trường tồn và không thể xâm phạm của đất nước. Dù giặc phá được lăng tẩm, làm lấm bùn ngựa đá, nhưng giang sơn vẫn vững như âu vàng, không sứt mẻ.

Hai câu thơ ngắn gọn mà súc tích, vừa ghi nhận những gian khổ đã qua (hai phen chồn ngựa đá) vừa khẳng định hào khí chiến thắng và sức bền vững ngàn đời của non sông Đại Việt (nghìn thuở vững âu vàng).

Vua Trần Nhân Tông là ai?

Trần Nhân Tông (1258–1308), tên húy Trần Khâm, là vị hoàng đế thứ ba của nhà Trần, con trai vua Trần Thánh Tông. Ông được lịch sử đánh giá là một trong những vị vua vĩ đại nhất lịch sử Việt Nam với nhiều danh hiệu lịch sử:

• Vị vua anh hùng: Trực tiếp lãnh đạo quân dân Đại Việt đánh thắng quân Nguyên Mông cả hai lần xâm lược (1285 và 1288) — đội quân từng chinh phạt cả thế giới từ châu Á đến châu Âu.
• Nhà thơ, nhà văn hóa lớn: Để lại nhiều tác phẩm thơ văn chữ Hán và chữ Nôm có giá trị, trong đó hai câu thơ “Tức sự” là nổi tiếng nhất.
• Phật hoàng: Sau khi nhường ngôi, ông xuất gia tu hành, trở thành người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử — dòng thiền mang bản sắc Việt Nam đầu tiên và được tôn xưng là Phật hoàng Trần Nhân Tông.

Hai câu thơ nói về cuộc kháng chiến nào?

Hai câu thơ nói về kháng chiến chống quân Mông – Nguyên thời nhà Trần, cụ thể là hai lần xâm lược:

• Lần thứ nhất (1285): Quân Nguyên do Thoát Hoan chỉ huy tiến vào Đại Việt — bị đánh bại ở các trận Hàm Tử, Chương Dương, Tây Kết. Toa Đô bị chém đầu, Thoát Hoan phải chui vào ống đồng trốn chạy về nước.
• Lần thứ hai (1287–1288): Quân Nguyên lại tấn công — bị đại phá ở trận Bạch Đằng lịch sử (năm 1288) do Trần Hưng Đạo chỉ huy. Ô Mã Nhi bị bắt sống. Đây là thất bại nhục nhã nhất của đế quốc Mông Cổ hùng mạnh.

Câu hỏi thường gặp

Hai câu thơ “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá / Non sông nghìn thuở vững âu vàng” của ai?

Của vua Trần Nhân Tông — vị vua thứ ba của nhà Trần (1258–1308).

Hai câu thơ được sáng tác vào năm nào?

Năm 1288 — ngay sau chiến thắng Bạch Đằng lần thứ ba, đánh bại lần xâm lược thứ hai của quân Nguyên Mông.

Hai câu thơ nói về cuộc kháng chiến nào?

Kháng chiến chống quân Mông – Nguyên của nhà Trần, cụ thể là hai lần xâm lược năm 1285 và 1288.

Bài thơ có tên gì?

“Tức sự” — nghĩa là “Cảm xúc tức thời” (cảm hứng ngay lúc đó).

Ai là người dịch hai câu thơ sang tiếng Việt?

Sử gia Trần Trọng Kim — bản dịch của ông đã trở thành bản dịch kinh điển, được nhiều thế hệ người Việt thuộc lòng.

Tóm lại, hai câu thơ bất hủ “Xã tắc hai phen chồn ngựa đá / Non sông nghìn thuở vững âu vàng” là của vua Trần Nhân Tông — vị Phật hoàng vừa là minh quân, vừa là nhà thơ, vừa là nhà tu hành kiệt xuất của dân tộc Việt Nam. Chỉ trong hai câu thơ ngắn gọn, ông đã khắc họa trọn vẹn ký ức hai cuộc kháng chiến hào hùng chống Nguyên Mông và khẳng định hào khí muôn đời của giang sơn Đại Việt — một tuyệt tác thơ ca xứng đáng đứng ngang hàng với “Nam quốc sơn hà” trong kho tàng văn học sử Việt Nam.