Ai là người đặt tên nước ta là Việt Nam? Đáp án lịch sử đầy đủ

Ai là người đặt tên nước ta là Việt Nam — câu trả lời chính xác là vua Gia Long (Nguyễn Ánh). Vào tháng 2 năm Giáp Tý (ngày 28/3/1804), vua Gia Long chính thức ban chiếu đặt quốc hiệu Việt Nam — lần đầu tiên trong lịch sử, tên gọi này được dùng với tư cách là quốc hiệu của một nhà nước thống nhất và được công nhận về mặt ngoại giao.

Ai là người đặt tên nước ta là Việt Nam?

Vua Gia Long — tức Nguyễn Ánh, vị vua sáng lập triều Nguyễn — là người đầu tiên chính thức đặt quốc hiệu Việt Nam cho đất nước thống nhất vào năm 1804. Sách Đại Nam thực lục chép rõ: “Giáp Tý, Gia Long năm thứ 3 (1804), tháng 2, ngày Đinh Sửu, đặt Quốc hiệu là Việt Nam, đem việc cáo Thái miếu. Xuống chiếu bố cáo trong ngoài.”

Trong chiếu chỉ ban hành, vua Gia Long khẳng định: “Đế vương dựng nước, trước phải trọng Quốc hiệu để tỏ rõ nhất thống… cải chính Quốc hiệu là Việt Nam, để dựng nền lớn, truyền lâu xa. Phàm công việc nước ta, việc gì quan hệ đến Quốc hiệu và thư từ báo cáo với nước ngoài, đều lấy Việt Nam làm tên nước, không được quen xưng hiệu cũ là An Nam nữa.” Đây là văn bản lịch sử đánh dấu thời điểm tên gọi Việt Nam lần đầu tiên được xác lập về mặt pháp lý và ngoại giao.

Vì sao vua Gia Long muốn đặt tên Nam Việt nhưng phải đổi thành Việt Nam?

Năm 1802, sau khi đánh bại nhà Tây Sơn và thống nhất đất nước, vua Gia Long lập tức chú trọng đến việc xác lập quốc hiệu mới nhằm khẳng định chính thống của triều Nguyễn. Ban đầu, ông dự định đặt tên nước là Nam Việt — gợi nhắc đến vùng đất phương Nam của người Việt. Năm 1803, nhà Nguyễn cử phái đoàn sang Trung Quốc do Thượng thư Bộ Binh Lê Quang Định làm Chánh sứ, đệ trình xin phong vương và công nhận quốc hiệu Nam Việt.

Tuy nhiên, nhà Thanh từ chối vì quốc hiệu Nam Việt trùng với tên nước Nam Việt của Triệu Đà — vương quốc cổ từng bao gồm cả vùng Quảng Đông, Quảng Tây (lãnh thổ Trung Quốc ngày nay), dễ gây hiểu nhầm về yêu sách lãnh thổ. Vua Gia Long nhiều lần gửi thư biện giải, cuối cùng hai bên đạt được thỏa thuận: đảo ngược hai chữ, từ “Nam Việt” thành “Việt Nam”. Cách đặt tên này vừa giữ được ý nghĩa gốc, vừa tránh được sự xung đột lịch sử với Trung Quốc.

Hai tiếng “Việt Nam” đã xuất hiện từ bao giờ trước năm 1804?

Dù quốc hiệu Việt Nam được chính thức hóa năm 1804, tên gọi này đã xuất hiện trong lịch sử dân tộc từ nhiều thế kỷ trước. Theo nghiên cứu của nhà nghiên cứu Nguyễn Phúc Giác Hải (Viện Khoa học Việt Nam), đã tìm thấy tổng cộng 12 tấm bia có hai tiếng Việt Nam với niên đại thế kỷ 16–17, cùng một bản in khắc gỗ năm 1752.

Các dấu mốc xuất hiện sớm nhất của tên gọi Việt Nam trong lịch sử:

• Cuối thế kỷ XIV: Học sĩ viện Hàn lâm Hồ Tông Thốc biên soạn bộ sách Việt Nam thế chí — đây là lần đầu tiên hai tiếng Việt Nam xuất hiện trong văn bản thư tịch. Tác phẩm được viết dưới thời vua Trần Nghệ Tông.
• Đầu thế kỷ XV: Nhà tư tưởng và anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi (1380–1442) nhiều lần nhắc đến hai chữ Việt Nam trong tác phẩm Dư địa chí.
• Thế kỷ XVI: Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585) — người được mệnh danh là học giả đứng đầu cả nước thời bấy giờ — sử dụng hai tiếng Việt Nam trong bài thơ chữ Hán “Sơn hà hải động thường vịnh” và ngay trang mở đầu tập Trình tiên sinh quốc ngữ với câu: “Việt Nam khởi tổ xây nền.” Ông được các nhà nghiên cứu đánh giá là người sử dụng tên gọi Việt Nam sớm nhất, nhiều nhất và có ý thức nhất.
• Thế kỷ XVI–XVII: Hai tiếng Việt Nam khắc trên nhiều bia đá: bia chùa Bảo Lâm (1558) ở Hải Dương, bia chùa Cam Lộ (1590) ở Hà Nội, bia chùa Phúc Thánh (1664) ở Bắc Ninh, bia Thủy Môn Đình (1670) ở Lạng Sơn với câu: “Việt Nam hầu thiệt, trấn Bắc ải quan” (đây là cửa ngõ yết hầu của nước Việt Nam và là tiền đồn trấn giữ phương Bắc).

Như vậy, tên gọi Việt Nam không phải do nhà Thanh áp đặt mà là sự tiếp nối tự nhiên từ ý thức dân tộc đã hình thành qua nhiều thế kỷ.

Ý nghĩa của tên gọi Việt Nam là gì?

Tên gọi Việt Nam được kiến tạo từ hai yếu tố kết hợp giữa chủng tộc và địa lý:

• “Việt” (越): Chỉ dân tộc Việt — thuộc nhóm Bách Việt, các dân tộc sinh sống ở phía Nam Trung Hoa và bắc Đông Nam Á thời cổ đại. Người Việt luôn dùng chữ “Việt” để chỉ dân tộc và đất nước mình trong suốt chiều dài lịch sử.
• “Nam” (南): Chỉ phương Nam — khẳng định vị trí địa lý của đất nước ta nằm ở phía Nam so với Trung Hoa, thể hiện tinh thần tự chủ, độc lập và phủ nhận sự áp đặt từ phương Bắc.

Sự kết hợp này mang thông điệp rõ ràng: người Việt sinh sống ở phương Nam. Đây không chỉ là tên địa lý mà còn là tuyên bố về bản sắc — khẳng định quốc gia của người Việt là một thực thể độc lập, tự chủ, không phụ thuộc vào các quốc gia phương Bắc. Theo PGS.TS Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, quốc hiệu Việt Nam “là sự thể chế hóa nguyện vọng lâu đời của nhân dân, khẳng định tính pháp lý về chủ quyền của một nhà nước Việt ở phương Nam.”

Bảng quốc hiệu nước ta qua các thời kỳ lịch sử

Trước khi có tên Việt Nam, đất nước ta đã trải qua nhiều quốc hiệu khác nhau theo từng triều đại. Dưới đây là tổng hợp các quốc hiệu chính theo thứ tự thời gian, được ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư và các bộ sử chính thống:

Tên gọi Việt Nam từ Cách mạng Tháng Tám 1945 đến nay

Sau khi quốc hiệu Việt Nam bị thay bằng Đại Nam từ năm 1838, tên gọi Việt Nam vẫn tiếp tục sống trong lòng nhân dân và phong trào yêu nước. Trong thời kỳ Pháp thuộc, các chí sĩ cách mạng đã dùng tên gọi Việt Nam để đặt tên cho nhiều tổ chức và tác phẩm: Phan Bội Châu lập Việt Nam Công hiến hội (1908), Việt Nam Quang phục hội (1912); Nguyễn Ái Quốc thành lập Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí hội (1925) và Việt Nam Độc lập Đồng minh hội (1941).

“Nước Việt Nam là một nước theo chế độ dân chủ cộng hòa.” — Hiến pháp năm 1946, điều khoản đầu tiên xác nhận quốc hiệu Việt Nam trong văn bản pháp lý cao nhất.

Ngày 2/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa — đây là thời điểm tên gọi Việt Nam chính thức trở thành quốc hiệu trọn vẹn, mang đầy đủ ý nghĩa thiêng liêng và pháp lý cao nhất. Năm 1976, sau khi thống nhất đất nước, Quốc hội khóa VI đổi quốc hiệu thành Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam — tên gọi được sử dụng đến ngày nay.

Câu hỏi thường gặp về người đặt tên nước ta là Việt Nam

Vua Gia Long đặt tên Việt Nam vào năm nào?

Vua Gia Long chính thức đặt quốc hiệu Việt Nam vào ngày 17 tháng 2 năm Giáp Tý, tức ngày 28/3/1804.

Trước năm 1804, nước ta có tên là gì?

Trước năm 1804, quốc hiệu phổ biến nhất là Đại Việt — được dùng từ thời vua Lý Thánh Tông (1054) qua nhiều triều đại, gián đoạn bởi quốc hiệu Đại Ngu của nhà Hồ (1400–1407).

Nguyễn Bỉnh Khiêm có vai trò gì với tên gọi Việt Nam?

Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491–1585) được xem là người sử dụng tên gọi Việt Nam sớm nhất, nhiều nhất và có ý thức nhất trong các tác phẩm thơ văn trước khi nó thành quốc hiệu chính thức.

Tại sao nhà Thanh không cho đặt tên Nam Việt?

Vì Nam Việt trùng với tên vương quốc cổ của Triệu Đà — một quốc gia từng bao gồm cả vùng lãnh thổ thuộc miền Nam Trung Quốc ngày nay, dễ gây tranh chấp lịch sử.

Quốc hiệu Đại Nam tồn tại trong bao lâu?

Quốc hiệu Đại Nam tồn tại từ năm 1838/1839 đến năm 1945 — gần 107 năm dưới triều Nguyễn rồi thời Pháp thuộc.

Tóm lại, vua Gia Long là người chính thức đặt tên nước ta là Việt Nam vào năm 1804 — nhưng tên gọi này không phải là phát minh của ông. Hai tiếng Việt Nam đã được ông cha ta dùng từ thế kỷ XIV, được Nguyễn Bỉnh Khiêm sử dụng có ý thức nhất từ thế kỷ XVI, và được khắc trên bia đá khắp nơi trong suốt thế kỷ XVI–XVII. Vua Gia Long chỉ là người đưa tên gọi thiêng liêng đó lên thành quốc hiệu chính thống — và Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đưa quốc hiệu ấy trở thành biểu tượng trọn vẹn của một dân tộc độc lập, tự do từ ngày 2/9/1945.