Tại sao nói rừng là lá phổi xanh của Trái Đất? Giải thích chuẩn

Tại sao nói rừng là lá phổi xanh của trái đất? — Vì rừng thực hiện chức năng trao đổi khí giống hệt lá phổi trong cơ thể người: hấp thụ CO₂ và thải ra O₂ qua quá trình quang hợp, đồng thời lọc bụi, điều hòa khí hậu và duy trì cân bằng sinh thái toàn cầu. Đây là lý do rừng được ví như “lá phổi xanh” của hành tinh.

Tại sao nói rừng là lá phổi xanh của trái đất?

Rừng được ví là “lá phổi xanh” vì cây xanh trong rừng thực hiện quá trình quang hợp: hấp thụ khí CO₂ và giải phóng khí O₂ vào bầu khí quyển, giúp điều hòa lượng oxy và carbon dioxide trong không khí. Chức năng này tương đồng với phổi người — trao đổi khí để duy trì sự sống. Từ “xanh” trong cụm từ này xuất phát từ màu xanh tự nhiên của lá cây.

Theo số liệu được ghi nhận trong SGK Khoa học tự nhiên lớp 6 (Chân trời sáng tạo), mỗi năm hệ thực vật trên trái đất hấp thụ khoảng 400 tỷ tấn CO₂ và thải ra 200 tỷ tấn O₂. Nếu không có rừng, nồng độ CO₂ trong khí quyển sẽ tăng vọt, O₂ sẽ suy giảm và sự sống trên hành tinh không thể duy trì.

5 lý do khoa học giải thích vì sao rừng là lá phổi xanh

Cơ sở khoa học để gọi rừng là “lá phổi xanh” không chỉ dừng lại ở quang hợp mà còn mở rộng ra nhiều chức năng sinh thái quan trọng khác. Dưới đây là năm lý do cốt lõi:

• Sản xuất oxy và hấp thụ CO₂: Thực vật rừng quang hợp liên tục, chuyển hóa CO₂ thành O₂. Đây là nguồn cung cấp oxy chủ yếu cho toàn bộ sinh vật trên cạn, không khí trong lành mà con người hít thở hằng ngày phần lớn đến từ rừng và đại dương.
• Lọc bụi và diệt vi khuẩn: Mỗi phiến lá có lớp lông bề mặt dày, hoạt động như màng lọc tự nhiên, ngăn cản bụi mịn và các chất ô nhiễm trước khi chúng xâm nhập sâu vào không khí. Một số loài cây còn tiết tinh dầu có tác dụng diệt khuẩn nhất định trong phạm vi gần.
• Điều hòa nhiệt độ và độ ẩm: Tán lá rừng che chắn bức xạ mặt trời và quá trình thoát hơi nước qua lá tạo ra hiệu ứng làm mát tự nhiên. Đây là lý do nhiệt độ trong rừng thường thấp hơn 3–5°C so với khu vực đô thị bê tông xung quanh.
• Lưu trữ carbon: Rừng là bể chứa carbon khổng lồ — gỗ, rễ và đất rừng tích lũy lượng carbon hữu cơ khổng lồ. Theo phân tích của Viện Tài nguyên thế giới (WRI), khi 3,75 triệu ha rừng bị phá hủy vào năm 2021, lượng khí thải carbon được giải phóng tương đương toàn bộ lượng khí thải hàng năm của Ấn Độ.
• Duy trì chu trình nước: Rễ cây giữ nước mưa, hạn chế dòng chảy bề mặt và bổ sung nước ngầm. Rừng cũng lọc nước tự nhiên trước khi nó đổ vào sông, hồ — đây là chức năng “thận” bổ sung bên cạnh chức năng “phổi” vốn có.

So sánh khu vực có rừng và không có rừng

Sự khác biệt rõ rệt giữa vùng có rừng và vùng mất rừng cho thấy tại sao danh hiệu “lá phổi xanh” là hoàn toàn xứng đáng với vai trò của rừng trong hệ sinh thái.

Thực trạng “lá phổi xanh” đang bị thu hẹp — Số liệu từ FAO và WRI

Trong khi vai trò của rừng ngày càng được khoa học khẳng định, diện tích rừng toàn cầu lại không ngừng thu hẹp — đặt ra báo động đỏ cho toàn nhân loại.

Theo Báo cáo đánh giá tài nguyên rừng toàn cầu của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) công bố năm 2020, tỷ lệ che phủ rừng toàn cầu đã giảm từ 31,9% (năm 2000) xuống còn 31,2% (năm 2020), tương đương mất khoảng 100 triệu ha rừng chỉ trong 20 năm. Hiện rừng bao phủ khoảng 4,1 tỷ ha — tương đương 31% tổng diện tích đất của Trái Đất.

Theo báo cáo của Viện Tài nguyên thế giới (WRI) dựa trên dữ liệu vệ tinh của Đại học Maryland (Mỹ), riêng năm 2021, thế giới mất 3,75 triệu ha rừng nhiệt đới nguyên sinh — nghĩa là mỗi phút có diện tích tương đương 10 sân bóng đá biến mất. Châu Phi và Nam Mỹ là hai khu vực thiệt hại nặng nề nhất, mỗi vùng mất hơn 13% diện tích rừng trong vòng 30 năm qua, chủ yếu do phá rừng để lấy đất canh tác nông nghiệp.

Rừng Amazon — “Lá phổi xanh” lớn nhất hành tinh đang bị đe dọa

Rừng Amazon ở Nam Mỹ được mệnh danh là “lá phổi xanh” vĩ đại nhất của Trái Đất. Khu rừng nhiệt đới khổng lồ này trải rộng hơn 5,5 triệu km², chiếm hơn 50% tổng diện tích rừng nhiệt đới còn lại trên thế giới và là nơi cư trú của khoảng 10% tổng số loài sinh vật được biết đến trên hành tinh.

Brazil — quốc gia nắm giữ 60% diện tích rừng Amazon — liên tục ghi nhận tốc độ phá rừng đáng lo ngại. Tổ chức Greenpeace ghi nhận chỉ trong hai tháng đầu năm 2022, 629 km² rừng Amazon đã biến mất, gấp ba lần so với cùng kỳ năm trước. Tình trạng này trực tiếp ảnh hưởng đến cân bằng khí hậu toàn cầu, không chỉ riêng khu vực Nam Mỹ.

Rừng Việt Nam — Thực trạng và nỗ lực bảo vệ

Việt Nam có khoảng 14,7 triệu ha rừng, với tỷ lệ che phủ đạt gần 42% diện tích lãnh thổ (số liệu năm 2019). Tuy nhiên, rừng tự nhiên — vốn đóng vai trò “lá phổi” thực sự — đã suy giảm đáng kể qua nhiều thập kỷ khai thác.

Để bảo vệ và phát triển rừng, Nhà nước Việt Nam đã triển khai nhiều chính sách quan trọng như Chương trình trồng mới 5 triệu ha rừng, giao đất giao rừng cho cộng đồng dân cư và tăng cường kiểm soát khai thác lâm sản. Những nỗ lực này đã giúp tỷ lệ che phủ rừng tăng liên tục từ năm 1990 đến nay, dù tỷ lệ rừng tự nhiên trong tổng diện tích rừng vẫn còn giảm.

Câu hỏi thường gặp về rừng là lá phổi xanh của trái đất

Rừng nhiệt đới hay rừng ôn đới mới là “lá phổi xanh” thực sự?

Rừng nhiệt đới quan trọng hơn vì mật độ cây dày, quang hợp quanh năm, hấp thụ và lưu trữ carbon nhiều gấp nhiều lần so với rừng ôn đới.

Đại dương có vai trò tương tự rừng không?

Có. Thực vật phù du biển cũng sản xuất khoảng 50% oxy toàn cầu, nên đại dương được gọi là “lá phổi xanh thứ hai” của Trái Đất.

Trồng cây đô thị có thể thay thế vai trò của rừng tự nhiên không?

Không thể thay thế hoàn toàn. Cây đô thị cải thiện không khí cục bộ nhưng không đủ năng lực lưu trữ carbon và duy trì đa dạng sinh học như rừng tự nhiên.

Phá 1 ha rừng tương đương thải ra bao nhiêu CO₂?

Theo WRI, phá rừng nhiệt đới giải phóng trung bình khoảng 100–200 tấn CO₂ mỗi héc-ta tùy mật độ cây và loại rừng.

Rừng xứng đáng với danh hiệu “lá phổi xanh của Trái Đất” không chỉ vì chức năng quang hợp sản xuất oxy mà còn vì toàn bộ hệ thống dịch vụ sinh thái mà rừng cung cấp: điều hòa khí hậu, lưu trữ carbon, bảo vệ nguồn nước, giữ đất chống xói mòn và bảo tồn đa dạng sinh học. Khi lá phổi xanh ấy bị thu hẹp mỗi ngày với tốc độ đáng báo động, bảo vệ rừng không còn là nhiệm vụ của riêng nhà khoa học hay nhà hoạch định chính sách — mà là trách nhiệm của mỗi cá nhân trên hành tinh này.