Tác giả tác phẩm Và tôi nhớ khói (Đỗ Bích Thúy) đầy đủ nhất
Mục lục
Tác giả tác phẩm Và tôi nhớ khói là kiến thức trọng tâm trong chương trình Ngữ văn lớp 6 bộ Chân trời sáng tạo (Bài 9 — Nuôi dưỡng tâm hồn, Đọc kết nối chủ điểm). Văn bản do nhà văn Đỗ Bích Thúy (sinh năm 1975, quê Hà Giang, hiện là Phó Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, quân hàm Trung tá) sáng tác, trích từ tập Tôi đã trở về trên núi cao, bộ sách Hạt giống tâm hồn, NXB Hội Nhà văn, 2018. Đây là một tản văn — thể loại giàu chất thơ và cảm xúc cá nhân — ghi lại những hồi ức của tác giả về ngọn khói bếp quê nhà Hà Giang: khói che phủ cả làng, khói mang theo mùi hạt ngô cháy và gộc củi gỗ dẻ, khói chia sẻ niềm vui và nỗi buồn của từng gia đình, và khói gắn với sợi dây ký ức không thể nào quên của người con xa quê. Bài viết tổng hợp đầy đủ thông tin về tác giả Đỗ Bích Thúy, thể loại, hoàn cảnh sáng tác, bố cục, tóm tắt, giá trị nội dung, nghệ thuật và những nhận định hay nhất về tác phẩm.
Tác giả Đỗ Bích Thúy — tiểu sử và phong cách sáng tác
Dưới đây là những thông tin quan trọng nhất về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn Đỗ Bích Thúy — người được mệnh danh là “nàng thơ của văn xuôi miền núi” với hơn 20 năm cầm bút và hơn 23 tác phẩm mang đậm hồn cốt văn hóa vùng cao.
| Năm sinh | 1975 |
| Quê quán | Hà Giang — vùng đất cao nguyên đá địa đầu Tổ quốc, nơi có đồng bào Mông, Tày với văn hóa đặc sắc, hoa tam giác mạch và những dãy núi đá vôi hùng vĩ |
| Con đường đến với văn chương | In truyện ngắn đầu tay năm 1994 trên báo Tiền Phong và được trao tặng thưởng Tác phẩm tuổi xanh ngay năm đó; công tác tại Hội Văn nghệ tỉnh Hà Giang và báo Hà Giang; năm 1999–2000 đoạt Giải Nhất cuộc thi sáng tác truyện ngắn của Tạp chí Văn nghệ Quân đội (chùm truyện Ngải đắng ở trên núi — Sau những mùa trăng — Đêm cá nổi); từ đó chuyển về Hà Nội làm biên tập viên rồi leo lên Phó Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội |
| Chức danh hiện nay | Phó Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, quân hàm Trung tá; Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam; Hội viên Hội Nhà báo Việt Nam |
| Giải thưởng | Giải Nhất cuộc thi sáng tác truyện ngắn Tạp chí Văn nghệ Quân đội (1999); Giải Nhất tiểu thuyết Hội Văn học Nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam (2013); Giải Nhất Văn học Nghệ thuật Thủ đô (2014); Giải Nhì cuộc thi viết “Quân đội anh hùng, quốc phòng vững mạnh” (2019) |
| Tác phẩm nổi bật | Tiếng đàn môi sau bờ rào đá (chuyển thể thành phim Chuyện của Pao — Cánh diều Vàng 2005); Lặng yên dưới vực sâu (chuyển thể thành phim truyền hình); Chúa đất (2015, được dịch và xuất bản tại Hàn Quốc 2022); Tôi đã trở về trên núi cao (tản văn, 2018); Than đỏ dưới tro tàn (tản văn, 2023) |
| Tác phẩm trong chương trình | Và tôi nhớ khói — trích tập Tôi đã trở về trên núi cao, bộ sách Hạt giống tâm hồn, NXB Hội Nhà văn, 2018. Tuyển chọn vào SGK Ngữ văn 6, Chân trời sáng tạo, Bài 9 Nuôi dưỡng tâm hồn |
Đỗ Bích Thúy là trường hợp đặc biệt trong văn học Việt Nam: không phải người dân tộc thiểu số nhưng bằng văn chương đã xác lập được chỗ đứng giữa những tộc người miền núi, thấu hiểu và viết ra để thế giới nhìn thấy cuộc đời họ. Nhà phê bình văn học nhận xét: “Đọc Đỗ Bích Thúy dễ lầm tưởng chị là nhà văn người Mông hoặc người Tày bởi đặc trưng văn hóa trong từng câu chuyện chị kể rất đặc sắc, tinh tế mà chỉ người con được rừng núi sinh ra mới viết được như thế.”
Điều làm nên sức mạnh của văn Đỗ Bích Thúy là ký ức và tình yêu không bao giờ cạn với vùng đất Hà Giang. Chị tâm sự: “Miền núi, cho đến giờ, với tôi vẫn là một vùng đất mà tôi vừa thuộc về vừa cảm thấy chưa bao giờ hiểu được đến tận cùng. Thế nên, cứ viết vậy thôi.” Và chính niềm thao thức ấy đã giúp chị viết bằng tất cả sự chân thành và rung cảm — từ tiểu thuyết Chúa đất đến tản văn Và tôi nhớ khói.
Phong cách sáng tác của Đỗ Bích Thúy đặc trưng bởi văn chương mộc mạc, trữ tình, thấm đẫm hồn cốt văn hóa miền núi, giàu hình ảnh và đậm chất dân gian. Nhà văn Võ Thị Xuân Hà nhận định: “Dù viết chuyện vui hay buồn Thúy vẫn giữ giọng văn trong sáng. Nền văn học Việt Nam có thể tiếp tục dòng chảy riêng bởi có những người như Đỗ Bích Thúy.”
Tác phẩm Và tôi nhớ khói
Để nắm vững kiến thức về văn bản Và tôi nhớ khói, cần hiểu rõ thể loại, xuất xứ, hoàn cảnh ra đời và cấu trúc tác phẩm.
Thể loại Và tôi nhớ khói
Văn bản thuộc thể loại tản văn — một thể loại văn xuôi phi hư cấu, viết về những cảm xúc, suy nghĩ và ký ức cá nhân của tác giả, thường ngắn gọn, không có cốt truyện chặt chẽ, giàu chất thơ và chất trữ tình. Tản văn khác truyện ngắn ở chỗ không cần nhân vật hư cấu hay xung đột kịch tính — chỉ cần cảm xúc chân thật và khả năng diễn đạt tinh tế. Và tôi nhớ khói là tản văn về ký ức — nhân vật “tôi” chính là tác giả nhớ lại những hình ảnh về ngọn khói bếp quê nhà. Phương thức biểu đạt: biểu cảm (chủ đạo) kết hợp miêu tả (tả cảnh khói, tả sự di chuyển và mùi của khói) và tự sự nhẹ (kể lại những ký ức, sự kiện gắn với khói).
Hoàn cảnh sáng tác Và tôi nhớ khói
Bài tản văn Và tôi nhớ khói được trích từ tập tản văn Tôi đã trở về trên núi cao, thuộc bộ sách Hạt giống tâm hồn, NXB Hội Nhà văn, 2018. Đây là một trong những tập tản văn đặc sắc nhất của Đỗ Bích Thúy — ghi lại những hoài niệm, ký ức và tình cảm sâu sắc của người đã rời xa vùng cao Hà Giang để sống ở Hà Nội, nhưng tâm hồn vẫn không thể rời xa nơi chôn rau cắt rốn. Chị chia sẻ: khi viết những bài trong tập tản văn này, chị đã chảy nước mắt — đó là mức độ chân thực và sâu sắc của cảm xúc đằng sau những trang văn về quê hương. Văn bản được tuyển chọn vào SGK Ngữ văn 6, Chân trời sáng tạo, Bài 9 Nuôi dưỡng tâm hồn — phần Đọc kết nối chủ điểm, sau hai văn bản chính là Lẵng quả thông (Paustovsky) và Con muốn làm một cái cây (Võ Thu Hương) về chủ đề tâm hồn được nuôi dưỡng bởi thiên nhiên và ký ức.
Phương thức biểu đạt Và tôi nhớ khói
Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm — tác giả bộc lộ trực tiếp tình cảm và cảm xúc nhớ thương về ngọn khói bếp quê nhà. Kết hợp miêu tả đặc sắc: khói được cảm nhận bằng thị giác (che phủ cả làng, len qua đầu hồi, vương vít trên ngọn cây hồng, bị gió thổi cho loãng đi), khứu giác (mùi hạt ngô cháy, gộc củi gỗ dẻ, tinh dầu vỏ cam, vỏ cây sẹ, lông mèo sém) và thính giác (tiếng củi ngun ngún ấm cúng). Sự cảm nhận đa giác quan này là điểm nghệ thuật đặc sắc nhất của văn bản. Kết hợp nhẹ tự sự (kể ký ức gộc củi nằm yên suốt ngày, khói buồn khi lũ lụt, khói vui khi làng có em bé mới chào đời).
Tóm tắt Và tôi nhớ khói
Văn bản mở đầu bằng hình ảnh ngọn khói quen thuộc của làng quê Hà Giang: khói từ những bếp nhà che phủ cả làng như trùm lên một tấm vải đen, len qua đầu hồi nhà, vương vít mãi trên ngọn cây hồng, rồi bị gió thổi cho loãng đi, tan đi. Nhân vật “tôi” nhớ đến mùi khói đặc trưng của núi rừng Hà Giang: mùi của hạt ngô sót lại bị cháy, của gộc củi gỗ dẻ, tinh dầu vỏ cam, vỏ cây sẹ bị tước, mùi của lông mèo sém — những mùi không thể nhầm lẫn với bất kỳ nơi nào khác. Tiếp theo là hình ảnh gộc củi: gộc củi to, gỗ chắc, cứ ngun ngún ấm cúng suốt ngày, lặng lẽ ủ một tảng than hồng. Người đi ra khỏi nhà sau cùng luôn nhớ vén tro xung quanh bếp cho gọn để lửa không bùng — chi tiết nhỏ nhưng chứa đựng cả nếp sống cẩn thận, tỉ mỉ của người miền núi. Tác giả kể thêm: khói chia sẻ cả vui lẫn buồn với người dân — khi lũ lụt ập đến, ngô lúa trôi hết, trong mọi căn bếp những ngọn khói chỉ quẩn quanh với mái lá sũng nước, khói cũng biết buồn chăng? Khi làng có đứa bé mới chào đời giữa ngày đông buốt giá, ngọn lửa nhảy nhót reo vui phần phật, khói bay lên rất nhanh, rất cao — khói cũng vui. Bếp chỉ nguội khi người bỏ cuộc đời mà đi — câu văn ngắn nhưng chứa đựng cả sự hiện hữu và vắng bóng của con người qua ngọn lửa bếp. Và kết thúc: khi đi xa, mỗi chiều tối trong cái giá lạnh mùa đông, nhân vật “tôi” lại nhớ tới góc bếp, nhớ tới ngọn lửa đỏ, nhớ ngọn khói và cái mái lá cũ — nỗi nhớ quê hương giản dị mà sâu sắc.
Bố cục tác phẩm Và tôi nhớ khói
Văn bản Và tôi nhớ khói có thể chia thành 2 phần theo mạch cảm xúc của tản văn.
| Phần | Giới hạn | Nội dung chính |
|---|---|---|
| Phần 1 | Từ đầu đến “…bay lên trên mái nhà” | Ngọn khói quen thuộc với làng quê — hình ảnh khói che phủ làng, sự di chuyển của khói qua các địa hình của làng; ngọn khói gắn với bếp lửa gia đình |
| Phần 2 | Còn lại | Ngọn khói như một nhân vật — xuất hiện trong mọi phương diện của cuộc sống con người: mùi khói đặc trưng; gộc củi ấm cúng; khói buồn theo nỗi buồn người, khói vui theo niềm vui người; bếp nguội khi người ra đi; nỗi nhớ khói của người xa quê |
Giá trị nội dung và nghệ thuật Và tôi nhớ khói
Tản văn Và tôi nhớ khói của Đỗ Bích Thúy là một trong những bài tản văn đẹp và cảm động nhất về ký ức quê hương trong văn học Việt Nam đương đại — ngôn ngữ giản dị, hình ảnh độc đáo và cảm xúc chân thành.
Giá trị nội dung Và tôi nhớ khói
Ngọn khói — trung tâm của ký ức quê hương và điểm tựa tinh thần: Đỗ Bích Thúy không nhớ những thứ hoành tráng hay đặc biệt để nhớ quê — chị nhớ ngọn khói. Chính sự bình dị ấy làm cho văn bản trở nên chân thực và lay động: ai trong chúng ta cũng có những ký ức như thế — nhỏ bé, đời thường nhưng không thể quên. Ngọn khói bếp Hà Giang không chỉ là khói — nó là cả một cuộc đời: mùi thức ăn, hơi ấm gia đình, nếp sống của người miền núi, và cả những biến cố lớn nhỏ của cộng đồng.
Khói chia sẻ vui buồn của con người — hình ảnh nhân hóa sâu sắc nhất: Khói vui khi làng có em bé chào đời, khói buồn khi lũ lụt ập đến — và bếp chỉ nguội khi người bỏ cuộc đời mà đi. Cách nhân hóa ngọn khói như một sinh linh cảm nhận được cảm xúc con người là điểm chạm tâm hồn nhất của văn bản. Câu văn “Bếp chỉ nguội khi người bỏ cuộc đời mà đi” đặc biệt xúc động — chỉ mười mấy chữ mà chứa đựng cả ý niệm về sự sống và cái chết.
Nỗi nhớ quê hương — giá trị của ký ức trong việc nuôi dưỡng tâm hồn: Phần cuối văn bản — người xa quê mỗi chiều tối nhớ góc bếp, nhớ ngọn lửa đỏ và cái mái lá cũ — là phần cảm động nhất và cũng là lý do văn bản nằm trong bài học Nuôi dưỡng tâm hồn. Ký ức quê hương không chỉ là hoài niệm mà còn là nguồn năng lượng nuôi dưỡng tâm hồn người xa xứ — giúp họ không quên cội nguồn và tiếp tục sống với tình yêu và bản sắc của mình.
Giá trị nghệ thuật Và tôi nhớ khói
Cảm nhận ngọn khói bằng nhiều giác quan — điểm nghệ thuật đặc sắc nhất: Đỗ Bích Thúy không chỉ tả khói bằng mắt (thấy khói bay) mà còn tả bằng mũi (mùi ngô cháy, gộc củi gỗ dẻ, tinh dầu vỏ cam, lông mèo sém) và bằng tai (tiếng củi ngun ngún). Sự kết hợp ba giác quan này tạo nên một trải nghiệm đa chiều — người đọc không chỉ hình dung mà gần như được thực sự cảm nhận làn khói ấy. Đây là nghệ thuật viết tản văn bậc cao: dùng giác quan để kéo người đọc vào ký ức của tác giả.
Nhân hóa ngọn khói như một sinh linh có cảm xúc — thủ pháp nghệ thuật đặc trưng: Khói “biết buồn”, khói “vui hơn niềm vui của người” — những câu văn ấy biến ngọn khói từ hiện tượng tự nhiên thành nhân vật. Khi một hiện tượng thiên nhiên được nhân hóa đến mức có cảm xúc riêng, nó không còn là nền cảnh mà trở thành người bạn, người chứng kiến và chia sẻ cuộc đời con người. Đây là cách Đỗ Bích Thúy làm cho một chi tiết đời thường trở nên đặc biệt và đáng nhớ.
Ngôn ngữ giản dị, mộc mạc giàu hình ảnh — phong cách đặc trưng Đỗ Bích Thúy: Văn bản không dùng từ ngữ hoa mỹ hay cấu trúc câu phức tạp — tất cả là ngôn ngữ đời thường của vùng núi: gộc củi, ngun ngún, vén tro, mái lá sũng nước. Chính sự giản dị ấy tạo nên sự chân thực — và sự chân thực tạo nên cảm xúc. Đây là bài học quan trọng về ngôn ngữ văn học: đôi khi từ ngữ bình dị nhất lại chứa đựng cảm xúc sâu sắc nhất.
Câu hỏi tu từ — kéo người đọc vào cảm xúc của tác giả: “Khói cũng biết buồn chăng?” — câu hỏi tu từ này không cần câu trả lời mà tạo ra khoảng trống cho cảm xúc người đọc. Ai đọc đến đây cũng tự tìm câu trả lời cho mình — và câu trả lời của mỗi người đều là có, bởi chúng ta đã được dắt vào thế giới cảm xúc của văn bản từ những câu trước.
Những nhận định hay về Và tôi nhớ khói và về Đỗ Bích Thúy
Dưới đây là những nhận định tiêu biểu của các nhà phê bình, nhà văn và tài liệu giảng dạy về tác phẩm và phong cách của Đỗ Bích Thúy.
“Dù viết chuyện vui hay buồn Thúy vẫn giữ giọng văn trong sáng. Trong khi các nhà văn trẻ đang đào sâu vào đời sống đô thị với những bi kịch tình tiền, văn phong tràn lan ngôn ngữ thời @, thì Thúy vẫn không nao núng mà giữ giọng văn dung dị cho mình. Nền văn học Việt Nam có thể tiếp tục dòng chảy riêng bởi có những người như Đỗ Bích Thúy.” — Nhà văn Võ Thị Xuân Hà
“Đỗ Bích Thúy có khả năng viết truyện về cảnh sinh hoạt truyền thống của con người miền cao một cách tài tình. Không truyện nào là không kể về cách sống, lối sinh hoạt, nết ăn ở và cả quang cảnh sinh hoạt lễ hội, phong tục tập quán. Truyện nào cũng hay cũng mới, cũng lạ mặc dù các tác giả không hề cố ý đẩy vào chi tiết lạ.” — Nhà văn Trung Trung Đỉnh
“Những khát vọng về hạnh phúc, những tâm sự cháy bỏng về lẽ sống, ý thức về những ngày hiện tại ở một vùng độc đáo, đầy kỷ niệm, đã tạo ra trong ngòi bút của Đỗ Bích Thúy niềm xúc động chân thành, chảy dạt dào trên trang viết.” — Nhà phê bình Lê Thanh Nghị
“Tôi nhớ khói là những hồi ức của tác giả về làn khói với căn bếp, cánh đồng, người dân quê. Điều này thể hiện tình yêu quê hương với một tâm hồn nhạy cảm.” — Nhận định từ tài liệu dạy học Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo
“Qua những kỷ niệm về ngọn khói bếp (gắn liền với mùi hương, bữa cơm, cuộc sống sinh hoạt, vui buồn của con người), văn bản cho thấy nhân vật ‘tôi’ có một tâm hồn phong phú, nhạy cảm và đầy yêu thương. Qua đó, người đọc nhận thấy giá trị sâu sắc của ký ức và kỷ niệm đối với mỗi người.” — Nhận định từ tài liệu phân tích văn bản
“Miền núi, cho đến giờ, với tôi vẫn là một vùng đất mà tôi vừa thuộc về vừa cảm thấy chưa bao giờ hiểu được đến tận cùng. Thế nên, cứ viết vậy thôi.” — Đỗ Bích Thúy (tự bạch về nguồn cảm hứng sáng tác miền núi)
Đỗ Bích Thúy (sinh 1975, Hà Giang) — “nàng thơ của văn xuôi miền núi” — đã gửi vào Và tôi nhớ khói tất cả tình yêu tha thiết với quê hương vùng cao của mình. Một ngọn khói bếp bình dị — mỏng manh, thoảng qua rồi tan đi — lại trở thành sợi dây nối liền quá khứ và hiện tại, nối liền người đi xa với quê hương, nối liền cái nhỏ bé của đời sống thường ngày với những giá trị lớn lao của ký ức và tình người. Đây là kiến thức trọng tâm trong chương trình Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo, giúp học sinh ôn tập hiệu quả và cảm nhận sâu sắc vẻ đẹp của tâm hồn người viết và giá trị nuôi dưỡng tâm hồn qua những ký ức bình dị về quê hương.