Tác giả tác phẩm Hành trình của bầy ong – Nguyễn Đức Mậu

Tác giả tác phẩm Hành trình của bầy ong là kiến thức trọng tâm trong chương trình Ngữ văn lớp 6 bộ Kết nối tri thức với cuộc sống (Bài 4 — Quê hương yêu dấu, phần Thực hành đọc, trang 106). Bài thơ do nhà thơ, nhà văn quân đội Nguyễn Đức Mậu (sinh ngày 14/1/1948 tại xã Nam Điền, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định; hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ 1976; quân hàm đại tá khi nghỉ hưu; chủ nhân Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật 2001 và Giải thưởng Văn học ASEAN 2001) sáng tác theo thể thơ lục bát, văn bản do tác giả trực tiếp cung cấp cho SGK. Bài thơ ca ngợi hành trình âm thầm mà ý nghĩa của bầy ong — bay đến khắp nơi từ thăm thẳm rừng sâu, bờ biển sóng tràn, quần đảo khơi xa — để hút nhụy hoa chuối, hoa ban, hoa cây chắn bão, hoa nở không tên và chắt lọc thành mật ngọt, giữ hộ cho người những mùa hoa đã tàn phai. Ẩn sâu trong hình ảnh bầy ong là ẩn dụ về hành trình sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ. Bài viết tổng hợp đầy đủ thông tin về tác giả Nguyễn Đức Mậu, thể loại, hoàn cảnh sáng tác, bố cục, tóm tắt, giá trị nội dung, nghệ thuật và những nhận định hay nhất về tác phẩm.

Tác giả Nguyễn Đức Mậu — tiểu sử và phong cách sáng tác

Dưới đây là những thông tin quan trọng nhất về cuộc đời và sự nghiệp của nhà thơ Nguyễn Đức Mậu — nhà thơ quân đội tiêu biểu của văn học Việt Nam thời kỳ chống Mỹ và sau đổi mới.

Ngày sinh	14 tháng 1 năm 1948
Quê quán	Xã Nam Điền, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định
Bút danh khác	Hương Hải Hưng, Hà Nam Ninh
Sự nghiệp quân ngũ	Nhập ngũ năm 1966, chiến đấu trong Sư đoàn 312 tại chiến trường Lào; nghỉ hưu với quân hàm Đại tá; hiện sống cùng vợ con tại Hà Nội
Học vấn văn học	Tốt nghiệp Trường viết văn Nguyễn Du khóa I; tu nghiệp tại Học viện viết văn Gorky (Liên Xô); Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1976
Giải thưởng	Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật (2001); Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam; Giải thưởng Bộ Quốc phòng; Giải thưởng Văn học ASEAN (2001)
Thể loại sáng tác	Thơ, trường ca, truyện ngắn, tiểu thuyết, tiểu luận phê bình
Tác phẩm chính	Thơ người ra trận (1971); Cây xanh đất lửa (1973); Áo trận (1976); Mưa trong rừng cháy (1976); Trường ca sư đoàn (1980); Hoa đỏ nguồn sông (1987); Từ hạ vào thu (1992); truyện ngắn Con đường rừng không quên; tiểu thuyết Tướng và lính; tiểu luận phê bình Niềm say mê ban đầu
Tác phẩm trong chương trình	Hành trình của bầy ong — văn bản do tác giả trực tiếp cung cấp cho SGK. Tuyển chọn vào SGK Ngữ văn 6, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, Bài 4 Quê hương yêu dấu, trang 106, phần Thực hành đọc

Nguyễn Đức Mậu thuộc thế hệ nhà thơ trưởng thành trong lửa đạn chiến trường — ông nhập ngũ năm 18 tuổi, chiến đấu ở Lào và mang theo bút giấy ra mặt trận. Chính trải nghiệm thực tế khốc liệt của chiến tranh đã tạo nên chất thơ đặc trưng của ông: chân thực, giàu cảm xúc, không hoa mỹ nhưng sâu sắc. Những tập thơ thời chiến như Thơ người ra trận, Cây xanh đất lửa, Áo trận đã ghi lại một cách sinh động và xúc động những năm tháng khói lửa của dân tộc.

Sau chiến tranh, thơ Nguyễn Đức Mậu mở rộng ra nhiều đề tài hơn — từ tình yêu đất nước, tình cảm gia đình đến những suy tư về thiên nhiên và cuộc sống. Bài thơ Hành trình của bầy ong là một trong những tác phẩm tiêu biểu cho giai đoạn này: không còn là thơ chiến trường mà là thơ suy tưởng — mượn hình ảnh bầy ong để nói về những giá trị lớn lao của cuộc sống và sáng tạo nghệ thuật.

Phong cách thơ Nguyễn Đức Mậu đặc trưng bởi giọng thơ nhẹ nhàng, hình ảnh giản dị mà giàu sức gợi, cảm xúc chân thành và chiều sâu suy nghĩ. Ông không dùng ngôn ngữ cầu kỳ hay hình ảnh khó hiểu mà chọn những hình ảnh gần gũi (bầy ong, cánh hoa, giọt mật) để chuyển tải những thông điệp sâu sắc về lao động, cống hiến và nghệ thuật.

Tác phẩm Hành trình của bầy ong

Để nắm vững kiến thức về bài thơ Hành trình của bầy ong, cần hiểu rõ thể loại, xuất xứ, hoàn cảnh ra đời và cấu trúc tác phẩm.

Thể loại Hành trình của bầy ong

Bài thơ thuộc thể loại thơ trữ tình, được viết theo thể thơ lục bát — thể thơ dân tộc đặc sắc với cấu trúc xen kẽ câu 6 tiếng (câu lục) và câu 8 tiếng (câu bát). Cách gieo vần lục bát trong bài: tiếng cuối câu lục vần với tiếng thứ sáu của câu bát tiếp theo; tiếng cuối câu bát lại vần với tiếng cuối câu lục kế tiếp (ví dụ khổ 1: trời — đời; xa — ra). Nhịp thơ: 2/2/2 hoặc 4/4, tạo âm điệu nhẹ nhàng, dập dềnh phù hợp với mạch cảm xúc về hành trình miệt mài, kiên nhẫn của bầy ong. Phương thức biểu đạt: biểu cảm (chủ đạo — ca ngợi phẩm chất bầy ong và ẩn dụ về người nghệ sĩ) kết hợp miêu tả (tả hành trình, địa điểm, hình ảnh hoa và mật ong).

Hoàn cảnh sáng tác Hành trình của bầy ong

Bài thơ Hành trình của bầy ong được Nguyễn Đức Mậu sáng tác và văn bản do tác giả trực tiếp cung cấp cho SGK — đây là trường hợp đặc biệt, khác với nhiều bài thơ khác trong chương trình được trích từ tập thơ đã xuất bản. Đây là bài thơ được viết trong giai đoạn sau chiến tranh — khi ông đã trải qua những năm tháng chiến đấu khốc liệt, trở về với cuộc sống thường ngày và có thêm khoảng lặng để suy tư về thiên nhiên, về lao động và về nghệ thuật. Bài thơ được tuyển chọn vào SGK Ngữ văn 6, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, Bài 4 Quê hương yêu dấu, trang 106 — phần Thực hành đọc, giúp học sinh tiếp tục thực hành đọc hiểu thể thơ lục bát sau khi đã học Chùm ca dao về quê hương đất nước.

Phương thức biểu đạt Hành trình của bầy ong

Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm — tác giả bộc lộ sự trân trọng, ngưỡng mộ đối với bầy ong và ẩn ý ca ngợi người nghệ sĩ sáng tạo. Kết hợp miêu tả: tả hành trình của bầy ong qua các địa điểm cụ thể (rừng sâu, bờ biển, quần đảo); tả hình ảnh các loài hoa (hoa chuối, hoa ban, hoa cây chắn bão, hoa nở không tên); tả phẩm chất bầy ong (đôi cánh đẫm nắng, bay đến trọn đời). Đặc điểm nổi bật: bài thơ hoạt động theo hai tầng nghĩa — tầng nghĩa thực (hành trình của bầy ong) và tầng nghĩa ẩn dụ (hành trình sáng tạo của người nghệ sĩ). Đây là thủ pháp nghệ thuật đặc sắc nhất của bài thơ.

Tóm tắt Hành trình của bầy ong

Bài thơ mở đầu bằng hình ảnh hành trình vô tận của bầy ong: đôi cánh đẫm nắng trời, bầy ong bay đến trọn đời tìm hoa trên nẻo đường xa; thời gian vô tận mở ra sắc màu — cuộc hành trình không có điểm kết thúc, cả không gian lẫn thời gian đều mở ra vô hạn. Tiếp theo là hình ảnh những nẻo đường và miền đất bầy ong đến: ong có mặt ở thăm thẳm rừng sâu với hoa chuối đỏ tươi, với hoa ban trắng tinh; ong đến bờ biển sóng tràn và quần đảo khơi xa với hoa cây chắn bão nở trong gió; ong tìm đến cả những hoa nở không tên — những bông hoa vô danh mà không kém phần đóng góp. Bầy ong nối liền các mùa hoa, nối rừng hoang với đảo xa — sợi dây kết nối thầm lặng của thiên nhiên. Phần kết là giá trị của mật ong và ý nghĩa hàm ẩn: những giọt mật tinh túy mà bầy ong chắt lọc từ trăm loài hoa đã giữ hộ cho người những mùa hoa đã tàn phai — dù hoa đã héo, mùa đã qua, nhưng mật vẫn còn, hương vẫn còn, vẻ đẹp vẫn được lưu giữ. Cuối bài, có hình ảnh vầng trăng như thức cùng tôi — ẩn dụ về người nghệ sĩ thức khuya sáng tạo, hành trình văn chương cũng giống hành trình bầy ong: tìm chất liệu khắp nơi, vượt gian khổ, để tạo ra những tác phẩm lưu giữ vẻ đẹp cuộc đời cho muôn thế hệ.

Bố cục tác phẩm Hành trình của bầy ong

Bài thơ Hành trình của bầy ong có thể chia thành 3 phần theo mạch nội dung.

Phần	Giới hạn	Nội dung chính
Phần 1	Từ đầu đến “Thời gian vô tận mở ra sắc màu”	Sự kiên nhẫn của bầy ong trong hành trình vô tận — đôi cánh đẫm nắng, bay trọn đời tìm hoa, không gian và thời gian đều mở ra vô hạn
Phần 2	Tiếp theo đến “Thì bầy ong cũng mang vào mật thơm”	Những nẻo đường và miền đất trong hành trình của bầy ong — rừng sâu, bờ biển, quần đảo; các loài hoa cả có tên và không tên; bầy ong nối liền các mùa hoa, nối rừng hoang với đảo xa
Phần 3	Còn lại	Giá trị của mật ong và ý nghĩa hàm ẩn — giữ hộ những mùa hoa đã tàn phai; ẩn dụ về hành trình sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ qua hình ảnh vầng trăng như thức cùng tôi

Giá trị nội dung và nghệ thuật Hành trình của bầy ong

Bài thơ Hành trình của bầy ong của Nguyễn Đức Mậu là một trong những bài thơ đẹp và đa tầng ý nghĩa nhất trong chương trình Ngữ văn 6 — vừa ca ngợi thiên nhiên và loài vật, vừa ẩn chứa triết lý sâu sắc về sáng tạo và cống hiến.

Giá trị nội dung Hành trình của bầy ong

Ca ngợi phẩm chất cần cù, kiên nhẫn và không vụ lợi của bầy ong: Bầy ong trong bài thơ là hình ảnh của sự cần cù tuyệt đối — bay đến trọn đời không ngừng nghỉ, đôi cánh đẫm nắng mà vẫn không dừng bước. Điều đặc biệt: bầy ong tìm đến cả hoa nở không tên — những bông hoa vô danh không ai biết đến — thể hiện sự bình đẳng và không phân biệt sang hèn trong công việc của mình. Đây là bài học về thái độ làm việc: không phân biệt việc lớn việc nhỏ, không chọn lọc theo danh tiếng.

Hành trình lưu giữ vẻ đẹp cho đời — thông điệp về cống hiến: Điều xúc động nhất trong bài thơ là hình ảnh bầy ong giữ hộ cho người những mùa hoa đã tàn phai. Hoa rụng theo thời gian, nhưng mật vẫn còn — vẻ đẹp nhất thời được chắt lọc thành giá trị bất tử. Đây là thông điệp về cống hiến thầm lặng: những người lao động không ồn ào nhưng để lại dấu ấn lâu dài nhất cho cuộc đời.

Ẩn dụ về hành trình sáng tạo của người nghệ sĩ — tầng nghĩa sâu nhất: Bài thơ không chỉ nói về bầy ong mà còn là bức tự họa của người nghệ sĩ: phải rong ruổi khắp nơi tìm chất liệu (như ong tìm hoa), vượt qua gian khổ (đôi cánh đẫm nắng), tiếp xúc với tất cả — cả nổi tiếng lẫn vô danh — để cuối cùng chắt lọc thành tác phẩm (mật ngọt) lưu giữ vẻ đẹp của cuộc đời. Hình ảnh vầng trăng như thức cùng tôi — người nghệ sĩ thức khuya sáng tạo — là chi tiết đẹp nhất kết nối hai tầng nghĩa của bài thơ.

Giá trị nghệ thuật Hành trình của bầy ong

Thể thơ lục bát phù hợp với hành trình miệt mài, không dứt: Nhịp 6/8 xen kẽ của lục bát tạo ra âm điệu nhẹ nhàng, dập dềnh, liên tục — tương đồng với hình ảnh bầy ong bay miệt mài không ngừng nghỉ. Câu thơ chảy từ câu này sang câu khác không đứt đoạn, giống như hành trình của bầy ong không có điểm dừng. Đây là sự lựa chọn thể thơ rất khéo léo của tác giả.

Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác “đôi cánh đẫm nắng trời”: Đây là hình ảnh ẩn dụ đặc sắc nhất về mặt nghệ thuật. Nắng trời là ánh sáng — vốn không thể “đẫm” vào đôi cánh — nhưng khi kết hợp như thế, người đọc hình dung được cả sức nóng lẫn sự mệt mỏi mà bầy ong phải chịu đựng trong cuộc hành trình. Đây là nghệ thuật ẩn dụ chuyển đổi cảm giác — đặc trưng của thơ hiện đại.

Hệ thống hình ảnh đối lập giàu — nổi tiếng và vô danh: Bài thơ xây dựng cặp đối lập tinh tế: những loài hoa nổi tiếng (hoa chuối đỏ, hoa ban trắng) và hoa nở không tên — những bông hoa vô danh. Bầy ong không phân biệt, đến với tất cả. Sự đối lập này làm nổi bật thông điệp: người lao động chân chính và người nghệ sĩ đích thực không chọn lựa đề tài theo danh tiếng mà đến với tất cả mọi thứ bằng trái tim mở.

Điệp cấu trúc và điệp từ tạo nhịp điệu mạnh mẽ: Bài thơ sử dụng điệp cấu trúc (nơi… nơi… nơi…) để liệt kê các địa điểm bầy ong đến — tạo cảm giác không gian mở rộng dần dần ra vô tận. Điệp từ nhấn mạnh tính chất toàn diện, không bỏ sót của hành trình tìm hoa. Cùng với đó, các từ láy giản dị và dấu câu sinh động làm cho bài thơ có nhịp điệu tự nhiên, dễ cảm nhận.

Những nhận định hay về Hành trình của bầy ong và về Nguyễn Đức Mậu

Dưới đây là những nhận định tiêu biểu của các nhà phê bình và tài liệu giảng dạy về tác phẩm và phong cách của Nguyễn Đức Mậu.

“Bài thơ ca ngợi loài ong chăm chỉ, cần cù, với hành trình âm thầm mà ý nghĩa làm một công việc vô cùng hữu ích cho đời: nối các mùa hoa, lưu giữ những mùa hoa đã tàn phai cho đời. Đồng thời ca ngợi quá trình sáng tạo nghệ thuật của người nghệ sĩ.” — Nhận định từ tài liệu dạy học Ngữ văn 6 bộ Kết nối tri thức

“Nguyễn Đức Mậu cũng muốn gửi đến người đọc một thông điệp ý nghĩa: con người hãy là những con ong chăm chỉ tạo dựng và lưu giữ những gì tốt đẹp cho cuộc đời.” — Nhận định từ tài liệu phân tích tác phẩm

“Hành trình sáng tạo nghệ thuật cũng giống như hành trình của bầy ong. Đầu tiên phải tìm chất liệu, vượt qua những khó khăn, phải trải nghiệm nhiều nơi, tiếp xúc nhiều thứ (cả nổi tiếng lẫn vô danh) để có thể đủ nguyên liệu. Điểm đích của cuộc hành trình đó là tạo ra sáng tạo nghệ thuật — mật ngọt lưu giữ lịch sử, văn hóa của nhân loại.” — Nhận định từ tài liệu phân tích tầng nghĩa ẩn dụ của bài thơ

“Người ta vẫn cảm nhận được màu sắc của hoa vẫn được ‘giữ lại’ trong hương thơm và vị ngọt của mật khi thưởng thức mật ong, cho dù hoa héo theo thời gian. Có thể nói, loài ong giữ được vẻ đẹp của thiên nhiên, ban tặng cho con người, giúp cuộc sống của con người trở nên hạnh phúc hơn.” — Nhận định từ tài liệu giảng dạy Ngữ văn 6

“Nhiều hình ảnh ẩn dụ, kết hợp biện pháp tu từ so sánh, điệp từ, điệp cấu trúc cùng các từ láy, dấu câu sinh động, linh hoạt — bài thơ ca ngợi hành trình âm thầm mà ý nghĩa của bầy ong khi lưu giữ những mùa hoa tàn phai cho đời.” — Nhận định từ tài liệu phân tích giá trị nghệ thuật

“Những phẩm chất đáng quý của loài ong là cần cù làm việc có ích cho đời, tìm hoa gây mật, giữ hộ cho người những mùa hoa đã tàn phai, để lại hương thơm vị ngọt cho đời.” — Nhận định tổng kết từ SGK Ngữ văn 6 bộ Kết nối tri thức

---

Nguyễn Đức Mậu (sinh 14/1/1948, Nam Định) — nhà thơ quân đội từng cầm súng chiến đấu ở Lào rồi cầm bút ghi lại vẻ đẹp của cuộc sống — đã tạo ra trong Hành trình của bầy ong một bài thơ hai tầng nghĩa đẹp đẽ: ở tầng ngoài là những chú ong cần cù miệt mài bay khắp rừng sâu biển cả tìm hoa hút nhụy; ở tầng trong là người nghệ sĩ không ngừng tìm kiếm chất liệu sống, vượt gian khổ, để chắt lọc thành những tác phẩm giữ hộ cho người những mùa hoa đã tàn phai. Đây là kiến thức trọng tâm trong chương trình Ngữ văn 6 bộ Kết nối tri thức với cuộc sống, giúp học sinh ôn tập hiệu quả thể thơ lục bát và cảm nhận sâu sắc thông điệp về lao động cần cù và sáng tạo nghệ thuật qua hình ảnh bầy ong giản dị mà ý nghĩa.