Soạn bài Tây Tiến Quang Dũng — đầy đủ, chi tiết nhất

Soạn bài Tây Tiến của Quang Dũng (1921–1988) giúp học sinh chuẩn bị bài trước khi lên lớp trong chương trình Ngữ văn 12 — bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống (trang 44–47, Tập 1, Bài 2: Những thế giới thơ) và bộ sách Cánh diều (Tập 1); đồng thời là tác phẩm trọng tâm trong Ngữ văn 10 — bộ sách Chân trời sáng tạo (Tập 2, Bài 6: Nâng niu kỉ niệm) và Ngữ văn 12 cũ (chương trình 2007). Tây Tiến là bài thơ xuất sắc nhất của Quang Dũng — nghệ sĩ đa tài (thơ, văn, nhạc, họa) với hồn thơ phóng khoáng, lãng mạn và tài hoa — được sáng tác năm 1948 tại Phù Lưu Chanh (Hà Tây), lúc đầu có tên Nhớ Tây Tiến. Bài thơ dạt dào nỗi nhớ da diết về đoàn quân Tây Tiến — trung đoàn thành lập năm 1947, gồm phần lớn thanh niên Hà Nội trẻ trung, hào hoa — qua bốn đoạn thơ khắc họa thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ hiểm trở, những kỉ niệm đêm liên hoan ấm áp, hình tượng người lính bi tráng lãng mạn và lời thề gắn bó với miền Tây. Bài viết hướng dẫn trả lời đầy đủ câu hỏi phần Trước khi đọc, Đọc hiểu và Sau khi đọc theo SGK mới.

Trước khi đọc Tây Tiến

Bạn đã học, đã đọc những bài thơ nào viết về đề tài người lính cách mạng Việt Nam? Đọc diễn cảm một đoạn thơ mà bạn yêu thích.

Trả lời:

Những bài thơ viết về đề tài người lính cách mạng Việt Nam: Nhớ (Hồng Nguyên); Đồng chí (Chính Hữu); Hoan hô chiến sĩ Điện Biên (Tố Hữu); Dáng đứng Việt Nam (Lê Anh Xuân); …..

Đọc hiểu Tây Tiến

1. Chú ý:

– Hình ảnh khơi nguồn cảm xúc.

– Các từ ngữ gợi bối cảnh không gian và ấn tượng về đoàn quân Tây Tiến.

– Hình ảnh khơi nguồn cảm xúc: Sông Mã, Tây Tiến, rừng núi, Sài Khao, đoàn quân, Mường Lát, sương lấp, đêm hơi…

– Các từ ngữ gợi bối cảnh không gian và ấn tượng về đoàn quân Tây Tiến:

+ Sông Mã: địa danh gắn liền với những năm tháng chiến đấu của đoàn quân Tây Tiến.

+ rừng núi: Thiên nhiên hùng vĩ, hoang vu của Tây Bắc.

+ Sài Khao: Địa danh thuộc tỉnh Lai Châu.

+ sương lấp: Khung cảnh mờ mịt, che phủ cả đoàn quân.

+ đoàn quân mỏi: Hình ảnh đoàn quân Tây Tiến đang hành quân trong điều kiện gian khổ, mệt mỏi.

+ Mường Lát: Địa danh thuộc tỉnh Thanh Hóa.

+ hoa về trong đêm hơi: Bức tranh thiên nhiên thơ mộng, lãng mạn.

2. Nhận diện nhịp điệu, nhạc điệu, hình thức đối và những kết hợp từ ngữ khác lạ trong đoạn thơ.

– Nhịp điệu: 2/2/3; Sử dụng câu thơ toàn thanh trắc hoặc thanh bằng tạo cảm giác về sự gân guốc, khúc khuỷu, hiểm trở

– Nhạc điệu: nhanh, sử dụng từ láy nhiều: chơi vơi, khúc khuỷu, thăm thẳm

– Đối: ngàn thước lên cao >< ngàn thước xuống

– Kết hợp từ lạ: súng ngửi trời

3. Chú ý những hình ảnh gây ấn tượng về thiên nhiên, con người miền Tây Bắc.

– Hình ảnh về thiên nhiên, con người Tây Bắc: khèn, cây lau, hội đuốc hoa, em xiêm áo, thuyền độc mộc.

4. Hình dung dáng vẻ, tư thế, cốt cách của đoàn binh Tây Tiến.

– Dáng vẻ, tư thế, cốt cách của đoàn binh Tây Tiến:

+ Dáng vẻ gầy guộc, mệt mỏi.

+ Hiên ngang, lẫm liệt, không ngại gian khổ, hiểm nguy.

+ Vui tươi, náo nhiệt trong đêm hội.

+ Hình ảnh bi thương, sự hy sinh thầm lặng của người lính.

+ Vẻ lãng mạn, hào hoa, yêu đời.

5. Ý nghĩa biểu tượng của hình ảnh “người đi”.

– Hình ảnh người đi là một biểu tượng đa nghĩa, có thể là:

+ Biểu tượng cho sự ra đi không lời hứa hẹn.

+ Biểu tượng cho tinh thần dũng cảm, hy sinh anh dũng chiến đấu, vì Tổ quốc.

+ Biểu tượng cho sự lãng mạn, hào hoa: họ đã để lại những kỷ niệm đẹp đẽ về một thời trai trẻ sôi nổi, hào hùng.

+ Biểu tượng cho sự vĩnh hằng: họ ra đi nhưng hình ảnh họ vẫn sống mãi trong lòng người ở lại.

Sau khi đọc Tây Tiến

Nội dung chính: Bài thơ Tây Tiến (Quang Dũng) đã nói lên nỗi nhớ và niềm tự hào về đồng đội thân yêu, những chiến sĩ hào hoa, dũng cảm, giàu lòng yêu nước trong đoàn binh Tây Tiến đã chiến đấu và hi sinh vì Tổ quốc.

Câu 1 (trang 47 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Cảm hứng chủ đạo của bài thơ Tây Tiến là gì?

Trả lời:

Cảm hứng chủ đạo: Nỗi nhớ da diết của người lính Tây Tiến

Câu 2 (trang 47 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Đọc đoạn thơ 1 và thực hiện các yêu cầu sau:

a. Nêu ấn tượng về trạng thái cảm xúc được tác giả thể hiện ở hai câu thơ mở đầu.

b. Cho biết hình dung của bạn về bức tranh thiên nhiên và con đường hành quân của đoàn binh Tây Tiến.

c. Phân tích những hình ảnh thể hiện ấn tượng ban đầu của tác giả về đoàn quân Tây Tiến.

d. Nêu cảm nhận về chất nhạc và chất họa trong bốn câu thơ sau:

Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thăm

Heo hút cồn mây súng ngửi trời

Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống

Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi

Trả lời:

a. Ấn tượng về trạng thái cảm xúc được tác giả thể hiện ở hai câu thơ mở đầu: tình cảm nhớ nhung da diết.

b. Hình dung về bức tranh thiên nhiên và con đường hành quân của đoàn binh Tây Tiến.

–  Vẻ đẹp hùng vĩ dữ dội:

+ sương dày đặc, đồi núi hiểm trở và hoang sơ, bí hiểm.

+ dốc núi quanh co trùng điệp vô tận, một bên vút lên cao ngất trời, một bên đổ xuống vực sâu;

+ tiếng thác oai linh, tiếng cọp hú gầm.

– Vẻ đẹp lãng mạn nên thơ: hoa, mưa rừng, chiều sương…

c. Những hình ảnh thể hiện ấn tượng ban đầu của tác giả về đoàn quân Tây Tiến

– Sông Mã: chứng nhân lịch sử cho cuộc đời người lính Tây Tiến với biết bao niềm vui, nỗi buồn.

– Sài Khao: nơi đoàn quân đi qua để tới chiến trường

– Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm: gợi sự hiểm trở của thiên nhiên.

– oai linh thác gầm thét: sự hiểm nguy rình rập của rừng nước.

– Mai Châu mùa em: cô gái thướt tha, dịu dàng, yêu kiều.

→ Đó là đoàn quân dũng mãnh, lạc quan, yêu đời, vượt qua mọi địa hình hiểm trở.

d.

– Chất nhạc: sử dụng nhiều từ láy giàu giá trị tạo hình (khúc khuỷu, thăm thẳm, cồn mây, súng ngửi trời, ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống…), cách ngắt nhịp độc đáo; sự phối hợp các thanh bằng – trắc tài tình.

– Chất họa: sử dụng tiểu đối trong các câu thơ; cách kết hợp từ độc đáo, mới lạ súng ngửi trời; các câu thơ gợi không gian hiểm trở của núi đèo Tây Bắc và những thử thách khắc nghiệt, gian khổ của người lính Tây Bắc.

Câu 3 (trang 47 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Trong kí ức của nhân vật trữ tình, hình ảnh đêm lửa trại và con người, cuộc sống miền Tây Bắc hiện lên với những nét đặc sắc gì? Những hình ảnh đó đã góp phần làm nổi bật hình tượng người lính Tây Tiến như thế nào?

Trả lời:

– Trong kí ức của nhân vật trữ tình, hình ảnh đêm lửa trại và con người, cuộc sống miền Tây Bắc hiện lên với những nét đặc sắc:

+ Bữa tiệc đuốc hoa: gợi tả không khí náo nhiệt, rực rỡ của đêm liên hoan văn nghệ.

+ Âm thanh tiếng khèn, điệu múa của người con gái hòa quyện cùng ánh lửa bập bùng tạo nên khung cảnh thơ mộng, trữ tình.

+ Tâm hồn phóng khoáng, yêu ca hát.

+ Tình cảm chân thành, nồng ấm.

– Những hình ảnh đó đã góp phần làm nổi bật hình tượng người lính Tây Tiến với vẻ đẹp thơ mộng, lãng mạn, lạc quan, yêu đời.

Câu 4 (trang 47 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Trong hai đoạn thơ 3,4 hình tượng người lính Tây Tiến được gợi ra qua những từ ngữ, hình ảnh nào? Khái quát đặc điểm của hình tượng này.

Trả lời:

– Hình tượng người lính Tây Tiến được gợi ra qua những từ ngữ, hình ảnh: đoàn binh không mọc tóc, xanh màu lá, dữ oai hùm, mắt trừng, chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh, người đi không hẹn ước…

– Khái quát đặc điểm hình tượng: vẻ đẹp bi tráng, hào hùng, lãng mạn, mang trong mình tinh thần lạc quan, yêu đời.

Câu 5 (trang 47 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Chỉ ra một số biểu hiện của phong cách lãng mạn trong bài thơ. Phân tích một biểu hiện mà bạn cho là đặc sắc.

Trả lời:

– Một số biểu hiện của phong cách lãng mạn:

+ Cảm hứng lãng mạn: Khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ, hoang sơ; con người tình cảm, gắn bó, nồng nàn, tha thiết.

+ Ngôn ngữ thơ lãng mạn: hình ảnh ẩn dụ, so sánh, nhân hóa; giọng điệu thơ sôi nổi, hào hùng, bi tráng, da diết, bâng khuâng; từ ngữ gợi cảm.

+ Khung cảnh thiên nhiên Tây Bắc được miêu tả bằng những hình ảnh thơ mộng, trữ tình.

– Phân tích: Một biểu hiện tiêu biểu của phong cách lãng mạn trong bài thơ Tây Tiến là hình tượng người lính được lí tưởng hoá. Dù phải đối mặt với bệnh tật, gian khổ và cái chết, người lính Tây Tiến vẫn hiện lên oai phong, hào hùng, mang vẻ đẹp bi tráng. Những chi tiết như “không mọc tóc”, “quân xanh màu lá” không gợi yếu đuối mà làm nổi bật tinh thần bất khuất. Đặc biệt, ngay cả sự hi sinh cũng được cảm nhận bằng giọng điệu trang trọng, hùng ca, thể hiện lí tưởng cao đẹp và khát vọng cống hiến của tuổi trẻ.

Câu 6 (trang 47 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Phân tích một số hình thức tổ chức ngôn ngữ đặc biệt trong bài thơ Tây Tiến.

Trả lời:

Phân tích một số hình thức tổ chức ngôn ngữ đặc biệt trong bài thơ Tây Tiến:

– Các biện pháp nghệ thuật:

+ So sánh “súng ngửi trời”: Làm nổi bật độ cao, sự hiểm trở của núi rừng Tây Bắc; qua đó khắc họa gian khổ hành quân và tạo hình ảnh thơ mộng, giàu chất lãng mạn.

+ Nhân hóa “sông Mã gầm lên khúc độc hành”: Thể hiện sự đồng cảm của thiên nhiên với người lính, làm nổi bật vẻ đẹp bi tráng và tăng sức gợi cho bài thơ.

– Từ ngữ giàu giá trị biểu cảm: Quang Dũng sử dụng nhiều từ gợi hình, gợi cảm và từ Hán Việt, làm tăng sắc thái trang trọng, cổ kính, góp phần khắc họa không gian núi rừng Tây Bắc vừa hùng vĩ vừa dữ dội.

– Sáng tạo trong dùng từ, tổ chức thanh điệu:

+ Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm: sử dụng kết hợp từ mới mẻ vì thăm thẳm là từ chỉ độ sâu chứ không phải độ cao.

+ Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi: sử dụng toàn thanh bằng gợi vẻ đẹp yên bình, nhẹ nhàng của vùng núi Tây Bắc.

Câu 7 (trang 47 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Hình tượng người lính Tây Tiến trong bài thơ từng bị phê phán là xa lạ với hình ảnh thực tế của anh bộ đội Cụ Hồ thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp. Theo bạn, vì sao có sự đánh giá như vậy? Hãy nêu quan điểm của bạn về vấn đề này.

Trả lời:

– Hình tượng người lính Tây Tiến trong bài thơ từng bị phê phán là xa lạ với hình ảnh thực tế của anh bộ đội Cụ Hồ thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp vì: Khác với hình ảnh người lính giản dị, mộc mạc, lam lũ thường thấy trong thơ ca thời kì kháng chiến, ở đây, người lính xuất hiện với vẻ hào hoa, lãng mạn. Ngoài việc khoác lên mình sức mạnh hào hùng bi tráng, thì chất chứa sâu bên trong hình ảnh sắt đá đấy là những trái tim mềm mại, là những tâm hồn lãng mạn dành cho quê nhà nói chung và đặc biệt dáng kiều thơm trong lòng nói riêng.

– Quan điểm của tôi: Hình ảnh người lính Tây Tiến không hoàn toàn xa lạ vì nó vẫn thể hiện những phẩm chất chung của người lính Cụ Hồ: lòng yêu nước, ý chí quyết tâm chiến đấu; tình cảm đồng chí, đồng đội thắm thiết. tinh thần lạc quan, yêu đời.

* Kết nối đọc – viết:

Bài tập (trang 47 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Viết đoạn văn (khoảng150 chữ) trình bày cảm nhận của bạn về một nét đẹp của hình tượng người lính Tây Tiến.

Trả lời:

Hình tượng người lính Tây Tiến gây ấn tượng sâu sắc bởi vẻ đẹp bi tráng vừa hào hùng vừa lãng mạn. Trong hoàn cảnh chiến đấu gian khổ, bệnh tật, thiếu thốn, người lính vẫn hiện lên với tư thế hiên ngang, “không mọc tóc”, “quân xanh màu lá” nhưng “dữ oai hùm”. Quang Dũng không né tránh hiện thực khốc liệt mà nâng nó lên thành vẻ đẹp của lí tưởng và khí phách. Đặc biệt, người lính Tây Tiến còn mang trong mình tâm hồn trẻ trung, mộng mơ, luôn hướng về Hà Nội thân yêu với “dáng kiều thơm”. Ngay cả khi hi sinh, họ vẫn ra đi trong tư thế trang trọng, hào hùng, để lại âm hưởng bi tráng vang vọng cùng “sông Mã gầm lên khúc độc hành”. Qua đó, người lính Tây Tiến trở thành biểu tượng đẹp của một thế hệ thanh niên thời kháng chiến.

Tây Tiến của Quang Dũng là kiệt tác thơ kháng chiến chống Pháp — với bút pháp lãng mạn bi tráng độc đáo, ngôn ngữ giàu chất nhạc và chất họa, tác phẩm đã dựng lên hình tượng người lính Tây Tiến vừa oai hùng dữ dội vừa hào hoa lãng mạn — không lẫn với bất kỳ tập thơ kháng chiến nào cùng thời. Câu thơ “Tây Tiến người đi không hẹn ước / Đường lên thăm thẳm một chia phôi / Ai lên Tây Tiến mùa xuân ấy / Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi” đã trở thành biểu tượng cho tinh thần dấn thân không tiếc của một thế hệ. Tác phẩm là trọng tâm trong chương trình Ngữ văn 12 (Kết nối tri thức, Cánh diều) và Ngữ văn 10 (Chân trời sáng tạo), thường xuyên xuất hiện trong đề thi học kì và thi tốt nghiệp THPT. Nắm vững nội dung soạn bài sẽ giúp học sinh phân tích sâu vẻ đẹp bi tráng lãng mạn của tác phẩm và tự tin làm bài thi đạt điểm cao.