Soạn bài Đàn ghi ta của Lorca — hướng dẫn đầy đủ, chi tiết

Soạn bài Đàn ghi ta của Lorca hướng dẫn học sinh lớp 12 chuẩn bị bài thơ của Thanh Thảo trong chương trình Ngữ văn 12 (Kết nối tri thức, Chân trời sáng tạo, Cánh diều). Bài thơ sáng tác năm 1985, in trong tập Khối vuông ru-bích, khắc họa niềm xót thương, ngưỡng mộ của Thanh Thảo trước cái chết bi thảm của nhà thơ Federico García Lorca và niềm tin mãnh liệt vào sự bất tử của nghệ thuật chân chính. Bài viết trả lời đầy đủ câu hỏi phần Trước khi đọc, Đọc hiểu và Sau khi đọc.

Trước khi đọc Đàn ghi ta của Lorca

Câu hỏi 1: Theo bạn, sứ mệnh cao cả của người nghệ sĩ là gì? Hãy dẫn ra một câu thơ, câu văn hoặc một câu danh ngôn nói về điều này.

Phương pháp giải:

Vận dụng tri thức về văn học, tìm hiểu về những câu thơ, câu văn hoặc một câu danh ngôn nói về sứ mệnh cao cả của người nghệ sĩ.

Lời giải chi tiết:

Sứ mệnh cao cả của người nghệ sĩ:

• Một trong những tư chất cần có của người nghệ sĩ là phải có một trái tim nhạy cảm, dễ rung ngân trước mọi “vang động của đời”. Vì vậy, người nghệ sĩ dễ “thương vay, khóc mướn”, đau những nỗi đau của mọi kiếp đời, kiếp người.
• Người đọc đến với mỗi tác phẩm văn chương họ bắt gặp những cảnh ngộ, những nỗi lòng của chính mình. Vì thế mà họ tìm thấy cảm giác được an ủi, được sẻ chia, được “xoa dịu vết thương”, để có thêm động lực, niềm tin hướng tới những điều tốt đẹp.
• Nhà văn Nguyễn Ngọc Tư từng nói: “Người vẫn còn mang vết thương đã toan đi chữa vết thương cho người khác. Tôi nghĩ nghề viết và người viết cũng đơn giản vậy, chữa lành, an ủi những vết thương của người đời để làm dịu vết thương của chính mình”

Câu hỏi 2: Bạn đã biết gì về đất nước Tây Ban Nha? Nêu những nét văn hóa đặc trưng của đất nước này.

Phương pháp giải:

Tìm hiểu tại nhà từ nguồn internet,sách, báo… về đất nước Tây Ban Nha từ đó tìm ra những nét văn hóa đặc trưng của đất nước này.

Lời giải chi tiết:

Những gì em biết về đất nước Tây Ban Nha:

• Tây Ban Nha là một vương quốc nằm ở phía Tây Nam của châu Âu. Có rất nhiều biệt danh khác nhau khi nhắc đến quốc gia này
• Vùng đất của Flamenco”: Flamenco là một điệu nhảy nổi tiếng thế giới có nguồn gốc từ Tây Ban Nha.
• “Vùng đất của những chú bò tót”: Trong văn hóa Tây Ban Nha, các cuộc đấu bò là một phần vô cùng quan trọng. Nó đã có lịch sử từ lâu và trở thành nét văn hóa gắn liền với quốc gia này.
• “La Furia Roja” hoặc “La Roja”: Biệt danh này chủ yếu gắn liền với đội tuyển bóng đá quốc gia Tây Ban Nha. Bởi phong cách thi đấu nhiệt huyết và tràn đầy năng lượng, cũng như màu áo đỏ của họ.
• “Vùng đất của ánh Mặt trời”: Sở dĩ Tây Ban Nha có biệt danh này là vì khí hậu ở đây rất ấm áp và nguồn ánh nắng mặt trời vô cùng dồi dào. Đây là một ưu điểm nổi bật khiến nhiều người định cư châu Âu lựa chọn Tây Ban Nha để sinh sống.
• Ẩm thực Tây Ban Nha rất phong phú và được biết đến với một số món ăn đặc sản trứ danh.

Đọc hiểu Đàn ghi ta của Lorca

Câu hỏi 1: Lời đề từ gợi điều gì về người nghệ sĩ Lor-ca?

Phương pháp giải:

Đọc lời đề từ, vận dụng tri thức Ngữ văn để trả lời câu hỏi.

Lời giải chi tiết:

– Thể hiện tình yêu nghệ thuật say đắm của Lorca.

– Thể hiện tư tưởng sáng tạo nghệ thuật đầy tính nhân văn của người nghệ sĩ chân chính.

Câu hỏi 2: Chú ý nhạc tính của dòng thơ miêu tả tiếng đàn

Phương pháp giải:

Chú ý những tính từ miêu tả tiếng đàn được sử dụng trong những dòng thơ

Lời giải chi tiết:

• Dòng thơ “những tiếng đàn bọt nước” có nhịp điệu 2/2/3, tạo cảm giác nhẹ nhàng, bâng khuâng.
• Dòng thơ “Tây ban nha áo choàng đỏ gắt” có nhịp điệu 4/3, tạo cảm giác mạnh mẽ, dồn dập.
• Dòng thơ “li-la-li-la-li-la” có nhịp điệu 2/2, tạo cảm giác lặp lại, du dương như tiếng đàn.
• Dòng thơ “đi lang thang về miền đơn độc” có nhịp điệu 4/3, tạo cảm giác buồn bã, lê thê.
• Dòng thơ “với vầng trăng chếnh choáng” có nhịp điệu 3/2, tạo cảm giác chênh vênh, chao đảo.
• Dòng thơ “trên yên ngựa mỏi mòn” có nhịp điệu 3/2, tạo cảm giác chậm rãi, nặng nề.

Câu hỏi 3: Hình ảnh áo choàng được nhắc lại ở đoạn thơ thứ hai thể hiện điều gì?

Phương pháp giải:

Đọc kĩ khổ thơ thứ hai, vận dụng khả năng phân tích và tư duy phân tích để thực hiện yêu cầu của đề bài.

Lời giải chi tiết:

Hình ảnh áo choàng được nhắc lại ở đoạn thơ thứ hai để tái hiện bi kịch thảm khốc đã tới và nhấn chìm cuộc đời của người nghệ sĩ.

Trên con đường sáng tạo và đổi mới tha ca, có lẽ Lor-ca cũng có những giây phút cảm thấy thực sự mệt mỏi. Và hình ảnh áo choàng bê bết đỏ chính là một ám ảnh nghệ thuật bởi đó không còn là màu đỏ gắt mà là màu của máu, gợi cái chết đầy bi thảm của Lor-ca

Câu hỏi 4: Những hình ảnh biểu tượng gợi cảm nhận thế nào về tiếng đàn?

Phương pháp giải:

Đọc kĩ khổ thơ, chú ý tới những hình ảnh biểu tượng gợi cảm nhận về tiếng đàn.

Lời giải chi tiết:

• Điệp ngữ “tiếng ghi ta” được nhắc lại bốn lần kết hợp với nghệ thuật chuyển đổi cảm giác như một tiếng nấc nghẹn ngào:
• “tiếng ghi ta nâu”: biểu trưng cho tình yêu dành cho những con đường, những mảnh đất ở Tây Ban Nha.
• “tiếng ghi ta lá xanh”: biểu trưng cho tình yêu cuộc sống mãnh liệt.
• “tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan”: Lor-ca bị sát hại, nghệ thuật cũng dang dở.
• “tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy”: số phận Lor-ca oan khiên, thảm khốc.

→ Tất cả diễn tả lòng tiếc thương của nhân dân Tây Ban Nha nói chung, của tác giả Thanh Thảo nói riêng đối với cái chết đầy oan khuất của Lorca.

Câu hỏi 5: Hình dung về cái chết và sự bất tử của Lor-ca

Phương pháp giải:

Vận dụng khả năng tưởng tượng, vận dụng tri thức văn học tổng hợp được trong quá trình tìm hiểu bài thơ.

Lời giải chi tiết:

– “Bỗng kinh hoàng/ áo choàng bê bết đỏ”: Cái chết của Lorca được miêu tả bất ngờ, dữ dội và đầy bi thương.

– “Máu chảy đêm qua/ trên đường trắng ngà”: Hình ảnh ẩn dụ cho sự hy sinh của Lorca.

– “Đường chỉ tay đứt”: Biểu tượng cho sự kết thúc của cuộc đời Lorca.

– “Lor – ca bơi sang ngang trên chiếc ghi ta màu bạc”: Việc bơi sang ngang tượng trưng cho hành trình giải thoát khỏi thế giới trần gian đầy đau khổ và phiền muộn. Chiếc ghi ta màu bạc có thể được hiểu là biểu tượng cho âm nhạc, nghệ thuật, là nơi mà Lorca tìm thấy sự an ủi và thanh thản.

Sau khi đọc Đàn ghi ta của Lorca

Câu hỏi 1: Xác định mạch cảm xúc trong bài thơ

Phương pháp giải:

Đọc kĩ tác phẩm, chú ý những hình ảnh mang nghĩa biểu tượng độc đáo, xác định được nhân vật trữ tình và hình tượng trung tâm của bài thơ.

Lời giải chi tiết:

Qua giai điệu và hình tượng nhân vật trữ tình được nhắc tới, có thể nhận thấy bài thơ có cấu trúc của một ca khúc bằng thơ với mạch cảm xúc là nỗi thương tiếc, xót xa của tác giả cũng như tiếng nói đầy nghẹn ngào mà đầy sự tri âm trước một trái tim luôn sống hết mình vì nghệ thuật

Câu hỏi 2: Nhạc tính của bài thơ được tạo nên bởi những yếu tố nào? Nhận xét về âm hưởng, giọng điệu của thi phẩm này.

Phương pháp giải:

Hiểu rõ khái niệm “nhạc tính” , chú ý những hình ảnh, ngôn ngữ, nhịp điệu được tác giả sử dụng trong thơ.

Lời giải chi tiết:

– Nhạc tính của bài thơ được tạo nên bởi các yếu tố:

+ Tính nhạc trước hết được thể hiện qua nhịp điệu của từ ngữ khi nhà thơ sử dụng phép điệp câu “li-la li-la li-la” ở đầu và cuối bài thơ tạo ra kết cấu vòng lặp. Câu thơ “li-la li-la li-la” bản thân nó đã mang một nhịp điệu đặc trưng, khơi gợi cho người đọc về một bản nhạc du dương, trầm lắng, được cất lên bởi một vị lãng tử ở miền xa xăm nào đó. Chính biện pháp nghệ thuật này đã biến bài thơ thành một khúc nhạc jazz nhẹ nhàng và sâu lắng.

+ Phép điệp được nhà thơ sử dụng rất nhiều trong bài thơ: hình ảnh tiếng ghi ta

Phép điệp này chạy suốt bài thơ vẫn dẫn dắt mạch thơ vừa liên kết các khổ thơ vừa tạo nên độ luyến láy của một bản nhạc.

– Âm hưởng của bài thơ: bài thơ mang âm hưởng vừa bi tráng vừa lãng mạn, vừa hiện thực vừa huyền bí

– Giọng điệu của bài thơ: giọng điệu vừa bi thương vừa ngưỡng mộ, vừa phẫn nộ vừa hy vọng

Câu hỏi 3: Hình tượng Lor-ca được thể hiện như thế nào trong hai câu thơ đầu? Những chi tiết nào trong hai đoạn thơ cho thấy mối quan hệ giữa người nghệ sĩ với đất nước Tây Ban Nha?

Phương pháp giải:

Đọc kĩ hai đoạn thơ đầu, chú ý những chi tiết được sử dụng trong thơ khắc họa hình tượng Lor-ca và cho thấy mối quan hệ giữa người nghệ sĩ và đất nước Tây Ban Nha.

Lời giải chi tiết:

– Về hình tượng Lor-ca trong hai đoạn thơ:

+ “những tiếng đàn bọt nước”, sự kết hợp giữa âm thanh và hình khối vừa gợi đến cuộc đời của người nghệ sĩ (gắn với tiếng đàn) vừa gợi số phận của ông (nổi chìm, tan vỡ).

+ “vầng trăng, yên ngựa” là cuộc sống tự do của những người nghệ sĩ, cũng là khát vọng của Lor-ca, là “vầng trăng” yên bình, vằng vặc giữa bóng đêm, giữa bối cảnh ngục tù. Nhưng lại là “miền đơn độc”, “vầng trăng chếnh choáng” “yên ngựa mỏi mòn” người nghệ sĩ tự do nhưng cũng thật cô đơn trong cuộc đấu tranh không cân sức, khi vũ khí của ông chỉ là giọng hát, lời thơ, tiếng đàn.

+ “áo choàng bê bết đỏ/ Lor-ca bị điệu về bãi bắn/ chàng đi như người mộng dư” là thời điểm đau thương của số phận Lor-ca, khi tiếng nói đấu tranh vì tự do của ông đã bị dìm tắt, khi cuộc đời tự do của ông đã bị vùi chôn.“Chàng đi như người mộng du”, dường như chàng đang sống thực trong cảnh ảo, không quan tâm đến hiện thực xung quanh

– Về sự gắn bó, đồng điệu giữa người nghệ sĩ với đất nước Tây Ban Nha:

+ Hình ảnh miêu tả âm thanh tiếng đàn có thể liên tưởng đến giai điệu truyền thống của điệu nhạc Flamenco, hình ảnh “áo choàng đỏ” với những cuộc thi đấu bò tót để thấy cuộc đời và số phận của Lor-ca cũng là biểu trưng cho hình ảnh một đất nước Tây Ban Nha giàu giá trị văn hoá và kiên cường trong cuộc đấu tranh vì công lí và tự do.

Câu hỏi 4: Đọc hai đoạn thơ 3, 4 và thực hiện các yêu cầu sau:

a. Chỉ ra và phân tích hiệu quả của biện pháp tu từ được tác giả sử dụng khi miêu tả tiếng đàn

b. Nêu ý nghĩa của những hình ảnh mang tính biểu tượng trong hai đoạn thơ.

Phương pháp giải:

Vận dụng tri thức về môn Ngữ văn, đọc kĩ khổ 3, 4 phát hiện ra những biện pháp tu từ được tác giả sử dụng khi miêu tả tiếng đàn, vận dụng khả năng phân tích nêu lên ý nghĩa của những hình ảnh mang tính biểu tượng.

Lời giải chi tiết:

a. Biện pháp so sánh và chuyển đổi cảm giác đã giúp Thanh Thảo gửi được nhiều cảm xúc qua âm thanh tiếng đàn khi hiện hữu thành thi ảnh với nhiều sắc màu, hình khối.

– “tiếng ghi ta nâu”: Màu nâu là màu của cây đàn ghi ta, màu da rám nắng, màu của đất, màu của tình yêu quê hương, tình yêu nhân dân tha thiết của Lor-ca.

-“tiếng ghi ta lá xanh biết mấy”: Màu lá xanh là màu của sự sống, sự sinh sôi, của sức sống thanh tân.

–  “tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan/ tiếng ghi ta ròng ròng/ máu chảy”: Âm thanh tiếng đàn đã thành thân phận, thành linh hồn, thành cả thân thể, sinh thể. Tiếng đàn đau đáu một niềm tiếc thương quặn thắt.

– “không ai chôn cất tiếng đàn/ tiếng đàn như cỏ mọc hoang”: Tiếng đàn hay nói rộng hơn là nghệ thuật, là tình yêu tự do mà Lor-ca đang theo đuổi không thể bị huỷ diệt; nó sẽ vẫn sống, vẫn toả lan, giản dị và mãnh liệt như cỏ dại.

b. Biện pháp tu từ cùng với những cảm nhận của nhà thơ về tiếng đàn đã tạo ra những hình ảnh giàu ý nghĩa biểu tượng:

– Cây đàn ghi ta của Lor-ca đã trở thành biểu tượng cho cây đời xanh tươi sung mãn, tròn trịa một tình yêu và khát vọng hiến dâng.

– Bầu trời cô gái ấy là biểu tượng về tự do, biểu tượng cho ước nguyện về tình yêu lứa đôi, cao hơn nữa là ước nguyện về một mái ấm gia đình.

– “giọt nước mắt vầng trăng/ long lanh trong đáy giếng”: giọt nước mắt sáng trong được ví với vầng trăng, vầng trăng nơi “đáy giếng” như giọt nước mắt muôn đời. Đem cái đẹp bao la, trường cửu đặt vào mặt nước nhỏ và sâu như một biểu tượng của niềm tin mãnh liệt nhưng âm thầm về sự bất tử của tiếng đàn Lor-ca trong tâm thức của mọi người.

Câu hỏi 5: Phân tích những hình ảnh đan xen giữa thực và ảo thể hiện cái chết và sự bất tử của Lor-ca trong hai đoạn thơ cuối. Dòng thơ kết có thể đem lại ấn tượng và cảm xúc gì cho người đọc?

Phương pháp giải:

Đọc kĩ hai đoạn thơ cuối để tìm ra những hình ảnh đan xen giữa thực và ảo thể hiện cái chết và sự bất tử của Lor-ca, vận dụng tri thức Ngữ văn, vận dụng khả năng phân tích.

Lời giải chi tiết:

– Thiên mệnh “đường chỉ tay” của Lor-ca đã đột ngột bị cắt lìa – “đã đứt”; một cuộc đời, một sự sống đã dừng lại.“Trên chiếc ghi ta màu bạc” trên cây đàn của người nghệ sĩ tài hoa, trên con thuyền của âm nhạc và thơ, thi sĩ đã “bơi sang ngang” giữa hai bờ sinh tử của “dòng sông rộng vô cùng

– “Chàng ném lá bùa cô gái Di-gan”, ném cái đẹp huyền bí vào “xoáy nước”, vào dòng sông của số phận, cũng là cái dòng sông ranh giới giữa cõi sống và cõi chết, giữa thực tại và hư vô.“Chàng ném trái tim mình”, ném mạng sống của mình “vào lặng yên bất chợt” vào sự chấm dứt của một đời người. Hành động “ném lá bùa” và “ném trái tim” đều hàm ý về sự giã từ, sự giải thoát của một người nghệ sĩ luôn ám ảnh về cái chết nhưng lại không hề sợ chết khi nhà thơ đã từng viết:“Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn

– Từ cõi lặng yên, nơi cất giấu một trái tim đã ngừng nhịp đập, chuỗi âm thanh “li-la li-la li-la” của tiếng đàn ghi ta lại cất lên những âm sắc thanh tịnh và siêu thoát, như tràng hoa tưởng niệm người nghệ sĩ, tạo nên dư âm tha thiết của một khúc bi ca.

Câu hỏi 6: Xác định yếu tố tượng trưng, yếu tố siêu thực trong bài thơ và nhận xét về tác dụng của chúng.

Phương pháp giải:

Đọc kĩ bài thơ, chú ý những hình ảnh mang yếu tố tượng trưng, yếu tố siêu thực trong bài thơ.

Lời giải chi tiết:

Hình ảnh thơ được tạo nên bằng cách kết hợp những yếu tố hiện thực với các yếu tố hoang đường, huyền ảo, gợi nhiều liên tưởng.

+ Yếu tố tượng trưng: những hình ảnh biểu tượng như áo choàng, vầng trăng, dòng sông, tiếng đàn,…

+ Yếu tố siêu thực: mối quan hệ giữa thực và mộng, giữa vô thức và ý thức, để giấc mơ và hiện thực sẽ chuyển hoá thành một hiện thực khác ẩn đằng sau những hiện thực thông thường có thể tri giác được (“đường chỉ tay đã đứt, dòng sông rộng vô cùng/ Lor-ca bơi sang ngang/ trên chiếc ghi ta màu bạc”; “chàng ném lá bùa cô gái Di-gan/ vào xoáy nước”,…).

– Tác dụng: Trong bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca, Thanh Thảo đã đề cao lối tư duy đồng hiện bằng một cái nhìn đặc biệt: không phân biệt sự vật, hiện tượng trong không gian, thời gian; không phân biệt các yếu tố trừu tượng hay cụ thể. Từ cái nhìn đó, hình ảnh thơ rất cô đúc, có tính tượng trưng (thiên về gợi hơn là tả), logic liên kết giữa các hình ảnh thơ bị xoá mờ, kích thích sự liên tưởng của người đọc, tạo ra hiệu quả “lạ hoá”, và “độ mở” cho những suy tưởng tiếp nối của người đọc.

Câu hỏi 6: Bài thơ gợi cho bạn suy nghĩ gì về sức mạnh của nghệ thuật trong đời sống?

Phương pháp giải:

Vận dụng kiến thức đời sống, vận dụng khả năng suy luận và phân tích.

Lời giải chi tiết:

1. Nghệ thuật có khả năng phản ánh hiện thực:

– Bài thơ “Tiếng đàn của Lorca” đã phản ánh một cách chân thực và sinh động hiện thực xã hội Tây Ban Nha dưới chế độ độc tài Franco.

– Tiếng đàn ghi ta của Lorca là tiếng nói của nhân dân, là tiếng lòng của đất nước Tây Ban Nha đang chịu đựng sự áp bức, bóc lột.

2. Nghệ thuật có khả năng giáo dục con người:

– Bài thơ “Tiếng đàn của Lorca” đã giáo dục con người về lòng yêu nước, về tinh thần bất khuất và niềm tin vào tương lai tươi sáng.

– Nghệ thuật của Lorca đã thức tỉnh con người ý thức về cuộc sống, về giá trị của tự do và hạnh phúc.

3. Nghệ thuật có khả năng làm đẹp cho cuộc sống:

– Bài thơ “Tiếng đàn của Lorca” đã mang đến cho người đọc những cảm xúc thẩm mỹ cao đẹp.

– Tiếng đàn ghi ta của Lorca là tiếng nói của tình yêu, của niềm hy vọng và niềm tin vào cuộc sống.

4. Nghệ thuật có sức sống mãnh liệt:

– Dù Lorca đã hy sinh nhưng tiếng đàn của ông vẫn vang vọng mãi mãi.

– Nghệ thuật của Lorca là nguồn động viên cho con người trong cuộc đấu tranh chống lại áp bức, bất công.

Đàn ghi ta của Lorca của Thanh Thảo là tác phẩm trọng tâm trong chương trình Ngữ văn 12, kết hợp bút pháp tượng trưng và siêu thực để khắc họa hình tượng người nghệ sĩ tự do Federico García Lorca — từ cuộc đời đơn độc, phóng khoáng đến cái chết oan khuất và sự bất tử của tiếng đàn. Nắm vững nội dung soạn bài giúp học sinh hiểu sâu tác phẩm và tự tin phân tích trong các bài thi tốt nghiệp THPT.