Quá trình thành lập Cộng hòa Nam Phi — lịch sử đấu tranh chuẩn

Quá trình thành lập Cộng hòa Nam Phi là một hành trình lịch sử kéo dài hơn ba thế kỷ — từ khi người châu Âu đặt chân đến mũi Hảo Vọng năm 1652, qua ách thực dân Hà Lan rồi Anh, qua chế độ phân biệt chủng tộc Apartheid tàn bạo, cho đến ngày 31/5/1961 tuyên bố thành lập nước cộng hòa độc lập. Bài viết này tổng hợp toàn bộ hành trình đó theo đúng chương trình Lịch sử và Địa lí lớp 7 và các tài liệu học thuật uy tín.

Quá trình thành lập Cộng hòa Nam Phi — Tóm tắt ngắn gọn

Trước thế kỷ 17, lãnh thổ Nam Phi chỉ có người bản địa gốc Phi sinh sống. Năm 1652, Hà Lan lập xứ thuộc địa Cape. Đầu thế kỷ 19, Anh chiếm toàn bộ khu vực này và sau Chiến tranh Boer (1899–1902), Liên bang Nam Phi được thành lập năm 1910 — một lãnh thổ tự trị trong khối Liên hiệp Anh. Năm 1948, Đảng Quốc gia người da trắng lên nắm quyền và thi hành chế độ phân biệt chủng tộc Apartheid. Ngày 31/5/1961, sau cuộc trưng cầu dân ý trong người da trắng, Nam Phi rút khỏi Khối Liên hiệp Anh và chính thức tuyên bố thành lập Cộng hòa Nam Phi độc lập.

Thời kỳ thuộc địa châu Âu — Từ Hà Lan đến Anh (thế kỷ 17 – 19)

Người Hà Lan khai phá và lập xứ thuộc địa Cape (1652)

Nhà hàng hải Bồ Đào Nha Bartolomeu Dias là người châu Âu đầu tiên vòng quanh mũi cực nam châu Phi vào năm 1488, đặt tên nơi đây là “Mũi Giông Bão” — nhưng Vua John II của Bồ Đào Nha đổi tên thành Mũi Hảo Vọng (Cape of Good Hope) vì nó hứa hẹn con đường hàng hải tới Ấn Độ giàu có.

Phải đến năm 1652, người châu Âu mới thực sự định cư lâu dài tại đây. Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) thiết lập một trạm tiếp tế tại Cape Town — điểm xuất phát của xứ thuộc địa Cape. Người Hà Lan nhập khẩu nô lệ từ Indonesia, Madagascar và Ấn Độ để bù đắp thiếu nhân công. Cộng đồng người định cư Hà Lan — sau này gọi là người Boer hay Afrikaner — dần hình thành một bản sắc riêng biệt và ngôn ngữ mới gọi là tiếng Afrikaans.

Anh thôn tính Nam Phi và Chiến tranh Boer (1795–1902)

Năm 1795, Vương quốc Anh kiểm soát Mũi Hảo Vọng nhằm ngăn khu vực này rơi vào tay Pháp. Đầu thế kỷ 19, Anh chính thức thôn tính xứ Cape và năm 1843 chiếm thêm vùng Natal. Người Boer — vốn không muốn sống dưới ách cai trị Anh — tiến sâu vào nội địa và lập ra hai nước cộng hòa độc lập: Transvaal và Orange Free State.

Sự phát hiện kim cương năm 1867 và vàng năm 1886 làm bùng nổ làn sóng nhập cư và cạnh tranh khốc liệt giữa Anh và người Boer. Theo Wikipedia tiếng Việt, người Boers đã thắng Anh trong Chiến tranh Boer lần thứ Nhất (1880–1881) nhờ chiến tranh du kích. Tuy nhiên, trong Chiến tranh Boer lần thứ Hai (1899–1902), Anh với quân số vượt trội và hậu cần từ bên ngoài đã đánh bại hoàn toàn người Boer. Người Boers buộc phải chấp nhận sự bảo hộ của thực dân Anh.

Thành lập Liên bang Nam Phi (1910) và chế độ Apartheid (1948)

Sau bốn năm đàm phán, ngày 31/5/1910, Liên minh Nam Phi được thành lập từ bốn vùng lãnh thổ: Cape, Natal, Transvaal và Orange Free State — trở thành một Lãnh thổ tự trị trong khối Liên hiệp Anh. Đạo luật Nam Phi (South Africa Act 1909) xác lập quyền tự trị nhưng vẫn đặt đất nước dưới sự kiểm soát của đế quốc Anh. Năm 1931, Statute of Westminster củng cố thêm quyền tự quyết của Nam Phi trong các vấn đề nội bộ.

Bước ngoặt đen tối nhất đến vào năm 1948, khi Đảng Quốc gia (National Party) do người Afrikaner chiếm đa số giành chiến thắng trong cuộc bầu cử. Đảng này chính thức hóa chính sách phân biệt chủng tộc thành hệ thống pháp luật mang tên Apartheid (từ tiếng Afrikaans có nghĩa là “tách rời, phân lập”). Theo Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, chính sách phân lập đã loại tất cả những người không phải da trắng ra khỏi các cơ quan quyền lực. Đến năm 1978, 4,5 triệu người da trắng sở hữu tới 87% đất đai và chiếm 75% thu nhập quốc gia, trong khi 19 triệu người da đen chỉ được chia nhau 13% đất đai.

Trưng cầu dân ý 1960 và ngày thành lập Cộng hòa (31/5/1961)

Người Afrikaner ngày càng muốn thoát khỏi sự kiểm soát của Anh để tự do thực thi chính sách Apartheid mà không bị áp lực từ London. Động lực này thúc đẩy phong trào chủ nghĩa dân tộc Afrikaner hướng tới nền cộng hòa hoàn toàn độc lập.

Ngày 21/3/1960, sự kiện Thảm sát Sharpeville xảy ra: cảnh sát nổ súng vào đám đông hơn 20.000 người da đen biểu tình chống luật Pass Laws tại Vereeniging, khiến 69 người chết và hàng trăm người bị thương. Sự kiện này gây phẫn nộ toàn cầu và là tác nhân thúc đẩy Nam Phi rút khỏi Khối Liên hiệp Anh. Cuộc trưng cầu dân ý năm 1960 — chỉ dành cho cử tri da trắng — cho kết quả ủng hộ chuyển đổi sang thể chế Cộng hòa. Nữ hoàng Elizabeth II bị tước danh hiệu “Nữ hoàng Nam Phi” và ngày 31/5/1961, Cộng hòa Nam Phi chính thức tuyên bố thành lập, với Charles Robberts Swart là Tổng thống đầu tiên.

Đấu tranh chống Apartheid và chuyển giao quyền lực dân chủ (1961–1994)

Phong trào ANC và Nelson Mandela

Đảng Đại hội Dân tộc Phi (ANC — African National Congress) là lực lượng tiên phong trong cuộc đấu tranh chống Apartheid, với tuyên ngôn “Nam Phi thuộc về tất cả những người sống trên mảnh đất này, cả người da đen và người da trắng.” Nelson Mandela gia nhập ANC năm 1943 và đồng sáng lập Đoàn Thanh niên ANC năm 1944.

Năm 1964, Mandela bị kết án tù chung thân sau Vụ kiện Rivonia vì lãnh đạo phong trào kháng chiến vũ trang. Suốt 27 năm bị giam cầm, ông từ chối nhiều lần đề nghị trả tự do kèm điều kiện từ chính quyền. Theo trang chuyên đề của Vietnam Plus, chính sự kiên định này đã biến Mandela thành biểu tượng toàn cầu của cuộc đấu tranh vì quyền con người. Tổng thống Mandela từng phát biểu với Đại sứ Việt Nam: “Việt Nam luôn ở trong trái tim tôi. Hồ Chí Minh và con đường mòn Hồ Chí Minh luôn là ấn tượng sâu sắc đối với tôi.”

Sụp đổ Apartheid và cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên (1991–1994)

Áp lực từ cộng đồng quốc tế ngày càng tăng — Liên Hợp Quốc thông qua Nghị quyết 1761 năm 1962 lên án chính sách Nam Phi, và Nghị quyết 181 năm 1977 áp lệnh cấm vận vũ khí bắt buộc. Phong trào giải phóng dân tộc thành công tại Mozambique, Angola và Zimbabwe cũng là nguồn cảm hứng lớn. Năm 1990, Tổng thống F.W. de Klerk trả tự do cho Mandela và bắt đầu đàm phán với ANC. Tháng 6/1991, toàn bộ các đạo luật Apartheid chính thức bị bãi bỏ.

Ngày 10/5/1994, Nam Phi tổ chức cuộc tổng tuyển cử đa chủng tộc đầu tiên trong lịch sử. ANC giành chiến thắng và Nelson Mandela trở thành Tổng thống da màu đầu tiên của Cộng hòa Nam Phi. De Klerk và Mandela được trao chung Giải Nobel Hòa bình năm 1993 cho những nỗ lực kết thúc Apartheid trong hòa bình.

Các mốc lịch sử quan trọng trong quá trình hình thành Cộng hòa Nam Phi

Bảng dưới đây tổng hợp các cột mốc chính trong hành trình hơn 3 thế kỷ hình thành và phát triển của Cộng hòa Nam Phi, theo dữ liệu từ Wikipedia tiếng Việt, Tạp chí Cộng sản và trang học thuật loigiaihay.com:

Câu hỏi thường gặp về quá trình thành lập Cộng hòa Nam Phi

Cộng hòa Nam Phi được thành lập năm nào?

Cộng hòa Nam Phi chính thức thành lập ngày 31/5/1961, sau khi tách khỏi Khối Liên hiệp Anh qua cuộc trưng cầu dân ý.

Trước khi thành lập cộng hòa, Nam Phi có tên gọi là gì?

Trước năm 1961, đây là Liên bang Nam Phi (Union of South Africa) — một lãnh thổ tự trị trong Khối Liên hiệp Anh, được thành lập năm 1910.

Chế độ Apartheid ở Nam Phi tồn tại bao lâu?

Chế độ Apartheid chính thức kéo dài 43 năm, từ 1948 đến khi bị bãi bỏ hoàn toàn vào năm 1991.

Nelson Mandela bị tù bao nhiêu năm?

Nelson Mandela bị giam cầm 27 năm (1964–1990) trước khi được Tổng thống F.W. de Klerk trả tự do dưới áp lực quốc tế.

Ai là Tổng thống đầu tiên của Cộng hòa Nam Phi sau khi thành lập năm 1961?

Charles Robberts Swart là Tổng thống đầu tiên của Cộng hòa Nam Phi, nhậm chức ngày 31/5/1961 khi Nữ hoàng Elizabeth II bị tước danh hiệu “Nữ hoàng Nam Phi”.

Quá trình thành lập Cộng hòa Nam Phi là một trong những hành trình lịch sử phức tạp và đầy đau thương nhất trong lịch sử hiện đại — từ thuộc địa Hà Lan, qua thực dân Anh, qua 43 năm Apartheid, đến nền cộng hòa độc lập năm 1961 và nền dân chủ đa chủng tộc năm 1994. Câu chuyện của Nam Phi không chỉ là bài học về chủ nghĩa thực dân mà còn là minh chứng mạnh mẽ nhất của lịch sử hiện đại về sức mạnh kiên cường của một dân tộc trước bất công — và khả năng hòa giải dân tộc sau những chia rẽ sâu sắc nhất.