Vua Hùng họ gì? Nguồn gốc và ý nghĩa tên họ các Vua Hùng

Vua Hùng họ gì là câu hỏi mà ngay cả các nhà sử học cũng chưa thể trả lời dứt khoát. Phần lớn giới nghiên cứu hiện đại cho rằng người Việt thời Hùng Vương chưa có họ — tập tục dùng họ chỉ xuất hiện trong thời kỳ Bắc thuộc sau công nguyên. Tuy nhiên, một số tài liệu cổ ghi chép theo hướng khác, mở ra nhiều luồng tranh luận thú vị về nguồn gốc dòng dõi của các Hùng Vương.

Vua Hùng họ gì?

Theo đại đa số các nhà sử học hiện đại, Vua Hùng không mang họ — vì người Việt cổ thời kỳ đó chưa có tục dùng họ. Trong sách Đại Việt sử ký toàn thư, sử thần Ngô Sĩ Liên ghi chép về thủy tổ Kinh Dương Vương với tên húy là Lộc Tục, và con trai Lạc Long Quân với tên húy là Sùng Lãm — đây đều là tên đơn, không có họ đi kèm.

Quan điểm này cũng được khẳng định trong Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục của các sử thần triều Nguyễn: chưa thể xác định được họ của Hùng Vương. Họ người Việt chỉ xuất hiện trong thời Bắc thuộc, khi văn hóa Hán du nhập mạnh vào đời sống xã hội Việt Nam.

Các quan điểm khác nhau về họ Vua Hùng

Dù sử học chính thống chưa xác định được họ của Vua Hùng, vẫn có ít nhất bốn luồng quan điểm được lưu truyền và tranh luận qua nhiều thế hệ. Mỗi quan điểm đều có cơ sở tài liệu riêng, nhưng cũng kèm theo những hạn chế nhất định.

Tại sao “Hùng” không phải là họ của Vua Hùng?

Nhiều người nhầm tưởng “Hùng” là họ vì tất cả các đời vua đều mang vương hiệu bắt đầu bằng chữ “Hùng”. Thực tế, “Hùng Vương” là vương hiệu — danh xưng khi trị vì, không phải tên họ thật.

Lịch sử Việt Nam có nhiều ví dụ tương tự: vua Quang Trung có tên thật là Nguyễn Huệ — họ Nguyễn, hiệu Quang Trung. Tương tự, “Hùng Vương” chỉ là tước hiệu do mỗi đời vua kế thừa, giống như người đứng đầu một dòng chính trị tự xưng. Nếu căn cứ vào cách hiểu này, việc tìm họ thật của Vua Hùng phải tra cứu tên húy, không phải vương hiệu.

GS.TS Nguyễn Lân Dũng viết trong cuốn Hỏi gì đáp nấy (NXB Trẻ, 2010): “18 đời Vua chỉ là con số biểu trưng, có nghĩa là nhiều đời Vua, truyền nối lâu dài. Không ai biết được 18 Vua Hùng có tên là gì đâu.”

Dòng họ Hồng Bàng — triều đại hay họ tộc?

Trong các Ngọc phả Hùng Vương và tài liệu dân gian, cụm từ “họ Hồng Bàng” xuất hiện khá phổ biến. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lịch sử lưu ý rằng “Hồng Bàng” là tên thời đại — tên triều đại, không phải danh xưng họ tộc theo nghĩa hiện đại.

• Ngọc phả Hùng Vương cổ nhất (soạn năm 980, thời Lê Đại Hành) được nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Đài tìm thấy tại đền Vân Luông, Việt Trì, Phú Thọ — ghi chép về “họ Hồng Bàng” theo nghĩa dòng truyền nối của các vua.
• Ngọc phả bản Hồng Đức nguyên niên (1470) do Hàn lâm trực Học sĩ Nguyễn Cố soạn, hiện lưu tại Bảo tàng Hùng Vương (Phú Thọ), gồm 21 tờ, 42 trang chữ Hán — là văn bản được giới nghiên cứu tham chiếu nhiều nhất.
• “18 đời” theo nhiều nhà nghiên cứu không phải 18 cá nhân riêng biệt mà là 18 chi (nhánh/dòng), mỗi chi lại gồm nhiều vị vua trị vì và dùng chung vương hiệu.

Thủy tổ Kinh Dương Vương và giả thuyết họ Nguyễn

Một luồng quan điểm được nhiều người biết đến dựa trên cuốn Cổ Lôi Ngọc phả truyền thư — tài liệu được ghi chép từ thời Tự Đức và hiện lưu tại từ đường họ Nguyễn, thôn Vân Nội, xã Phú Lương, huyện Thanh Oai (Hà Nội). Tài liệu này ghi rằng Kinh Dương Vương — thủy tổ của các Vua Hùng — có tên thật là Nguyễn Quảng, thuộc dòng họ Nguyễn.

Theo tuyến gia phả này: Đế Minh (Nguyễn Minh Khiết) → Kinh Dương Vương (Nguyễn Quảng, tên húy Lộc Tục) → Lạc Long Quân (Sùng Lãm) → Hùng Vương đời thứ nhất. Quan điểm này cũng được đề cập trong cuốn Nam bang thủy tổ Kinh Dương Vương của Trần Quốc Thịnh (NXB Văn hóa dân tộc, 2012). Tuy nhiên, chưa có nhà sử học nào dám khẳng định 100% rằng các Vua Hùng mang họ Nguyễn.

18 đời Vua Hùng — tên hiệu theo thứ tự

Dựa trên Đại Việt sử lược và nhiều tài liệu khác, triều đại Hùng Vương được truyền qua 18 đời với các vương hiệu sau đây. Đây là danh sách tên hiệu — không phải tên thật hay họ tộc:

1. Hùng Quốc Vương (tên thật: Hùng Lang) — con trưởng của Lạc Long Quân và Âu Cơ, đóng đô ở Phong Châu, đặt quốc hiệu Văn Lang
2. Hùng Hoa Vương (Hùng Việp Vương)
3. Hùng Hy Vương
4. Hùng Huy Vương (Hùng Hồn Vương)
5. Hùng Hi Vương
6. Hùng Hồn Vương
7. Hùng Chiêu Vương (Lang Liêu) — vị vua duy nhất lên ngôi qua thi cử, gắn với truyền thuyết bánh chưng bánh giày
8. Hùng Vỹ Vương (Hùng Vĩ Vương)
9. Hùng Định Vương
10. Hùng Uy Vương
11. Hùng Trinh Vương
12. Hùng Vũ Vương
13. Hùng Việt Vương
14. Hùng Anh Vương
15. Hùng Triệu Vương
16. Hùng Tạo Vương
17. Hùng Nghị Vương
18. Hùng Duệ Vương — đời cuối, nhường ngôi cho Thục Phán (An Dương Vương) năm 258 TCN

Họ của người Việt hình thành như thế nào và từ khi nào?

Để hiểu vì sao Vua Hùng có thể không có họ, cần nhìn vào lịch sử hình thành họ người Việt. Tục dùng họ không phải truyền thống bản địa ban đầu của người Việt cổ.

Theo các nhà nghiên cứu ngôn ngữ và nhân học, họ người Việt xuất hiện trong thời kỳ Bắc thuộc (từ 111 TCN đến 938 SCN) — khi chính quyền phương Bắc yêu cầu người Việt đặt họ để quản lý hộ tịch và thu thuế. Trước đó, các dân tộc Bách Việt chỉ dùng tên đơn, không có họ. Bằng chứng là ngày nay, một số dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên như người Ê Đê vẫn dùng tên đơn theo giới tính (Y’ cho nam, H’ cho nữ) mà không có họ.

Câu hỏi thường gặp về Vua Hùng họ gì

Vua Hùng có họ Hùng không?

“Hùng Vương” là vương hiệu, không phải họ. Giống như Quang Trung là hiệu, còn họ thật là Nguyễn (Nguyễn Huệ).

Tại sao không thể xác định họ của Vua Hùng?

Vì thời Hùng Vương người Việt chưa có tục dùng họ, và các sử liệu chính thống không ghi chép tên thật đầy đủ của các đời vua.

Ai là Vua Hùng đầu tiên và tên gì?

Hùng Vương thứ nhất tên là Hùng Lang, vương hiệu Hùng Quốc Vương, con trưởng của Lạc Long Quân và Âu Cơ.

Kinh Dương Vương có phải Vua Hùng không?

Không. Kinh Dương Vương (tên húy Lộc Tục) là thủy tổ, cha của Lạc Long Quân. 18 đời Vua Hùng tính từ Hùng Quốc Vương trở về sau.

Giỗ Tổ Hùng Vương vào ngày nào?

Mùng 10 tháng 3 âm lịch hàng năm. Từ năm 2007, người lao động Việt Nam được nghỉ lễ hưởng nguyên lương ngày này theo Luật Lao động.

Câu hỏi Vua Hùng họ gì đến nay vẫn là một trong những bí ẩn thú vị nhất của lịch sử Việt Nam. Quan điểm được giới sử học chấp nhận rộng rãi nhất là người Việt thời Hùng Vương chưa có tục dùng họ — và “Hùng Vương” chỉ là vương hiệu truyền đời, không phải danh xưng họ tộc. Dù giả thuyết họ Nguyễn hay họ Hồng Bàng còn được lưu truyền trong dân gian và một số thư tịch cổ, tất cả vẫn chỉ là suy luận chưa được xác thực bởi sử liệu chính thống. Điều quan trọng hơn cả tên họ, chính là di sản văn hóa và tinh thần dựng nước của các Vua Hùng — nền tảng mà hậu thế người Việt vẫn tưởng nhớ qua Giỗ Tổ mùng 10 tháng 3 mỗi năm.