Vì sao cần bảo tồn đa dạng sinh học? Ý nghĩa và giải pháp chuẩn

Cần bảo tồn đa dạng sinh học vì đây là nền tảng duy trì sự sống, cân bằng sinh thái, an ninh lương thực và sức khỏe con người. Khi đa dạng sinh học suy giảm, toàn bộ mạng lưới sự sống trên Trái Đất bị đe dọa — bao gồm cả sự tồn tại lâu dài của chính loài người. Theo Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), hiện có khoảng 7 triệu loài có nguy cơ tuyệt chủng trong vòng 30 năm tới.

Vì sao cần bảo tồn đa dạng sinh học?

Đa dạng sinh học là toàn bộ sự phong phú của sự sống — từ gen, loài đến hệ sinh thái — đang vận hành mạng lưới dịch vụ tự nhiên mà không có công nghệ nào của con người có thể thay thế được. Thực vật cung cấp oxy và lương thực; vi sinh vật phân giải chất hữu cơ làm màu mỡ đất; côn trùng thụ phấn cho 75% cây trồng lương thực toàn cầu; rừng điều tiết khí hậu và nguồn nước. Mỗi loài biến mất đều kéo theo một chuỗi mất mát lan rộng trong mạng lưới sinh thái. Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là bảo vệ thiên nhiên — đó là bảo vệ nền tảng sống còn của chính con người.

Đa dạng sinh học bao gồm những cấp độ nào?

Để hiểu vì sao bảo tồn quan trọng, cần nắm rõ ba cấp độ tạo nên đa dạng sinh học. Mỗi cấp độ đều có vai trò riêng và sự suy giảm ở bất kỳ cấp nào cũng ảnh hưởng dây chuyền đến các cấp còn lại.

• Đa dạng di truyền (Genetic diversity): Sự đa dạng về vật liệu di truyền trong cùng một loài. Đây là “vốn liếng” cho phép loài thích nghi với dịch bệnh, biến đổi khí hậu và điều kiện môi trường mới. Theo nghiên cứu đăng trên tạp chí Science, tỷ lệ tử vong con non của các cặp bố mẹ cận huyết thường cao hơn 30–40% so với bố mẹ không cận huyết — minh chứng trực tiếp cho tầm quan trọng của đa dạng di truyền.
• Đa dạng loài (Species diversity): Số lượng và sự phong phú của các loài sinh vật trong một khu vực hay trên toàn cầu. Trên Trái Đất hiện có khoảng 30 triệu loài sinh vật, trong đó chỉ khoảng 1,5 triệu loài đã được mô tả khoa học. Mỗi loài giữ một vai trò chức năng không thể thay thế trong hệ sinh thái.
• Đa dạng hệ sinh thái (Ecosystem diversity): Sự phong phú của các kiểu môi trường sống như rừng nhiệt đới, đồng cỏ, rạn san hô, đất ngập nước, rừng ngập mặn. Mỗi hệ sinh thái cung cấp một tập hợp “dịch vụ sinh thái” khác nhau, từ lọc nước đến bảo vệ bờ biển.

Những lý do cụ thể cho thấy cần phải bảo tồn đa dạng sinh học

Nhu cầu bảo tồn đa dạng sinh học được chứng minh bởi nhiều bằng chứng khoa học và thực tiễn có thể đo lường được. Dưới đây là các lý do then chốt, được sắp xếp theo mức độ tác động trực tiếp đến con người và hành tinh:

1. Duy trì chuỗi thức ăn và an ninh lương thực: Côn trùng thụ phấn — chủ yếu là ong — đảm nhận việc thụ phấn cho hơn 75% cây lương thực và 35% tổng sản lượng thực phẩm toàn cầu theo số liệu của FAO. Nếu mất đa dạng sinh học côn trùng, sản lượng nông nghiệp toàn cầu sẽ sụp đổ theo.
2. Nguồn dược liệu và y học: Hơn 50% các loại thuốc hiện đại có nguồn gốc từ tự nhiên hoặc được tổng hợp dựa trên hợp chất tự nhiên. Nhiều loại thuốc điều trị ung thư, bệnh tim và nhiễm trùng được chiết xuất từ thực vật, vi sinh vật và động vật. Mỗi loài tuyệt chủng là mất đi một kho tiềm năng dược học chưa được khám phá.
3. Khả năng chống chịu biến đổi khí hậu: Hệ sinh thái đa dạng phục hồi nhanh hơn sau các biến động như hạn hán, lũ lụt, cháy rừng. Ngược lại, các hệ sinh thái nghèo loài (như rừng trồng đơn loài) rất dễ bị sâu bệnh quét sạch chỉ trong một mùa.
4. Điều hòa khí hậu và lưu giữ carbon: Rừng nhiệt đới — trung tâm của đa dạng sinh học — hấp thụ hàng tỷ tấn CO2 mỗi năm. Mất rừng đồng nghĩa với mất bể chứa carbon khổng lồ, đẩy nhanh biến đổi khí hậu.
5. Bảo vệ đất và nguồn nước: Đa dạng sinh học đất — bao gồm vi khuẩn, nấm, giun đất — duy trì độ phì và cấu trúc đất. Mất đa dạng sinh học đất trực tiếp dẫn đến suy thoái đất nông nghiệp và ô nhiễm nguồn nước.
6. Giá trị văn hóa và tinh thần: Nhiều nền văn hóa và tín ngưỡng gắn liền với các loài động thực vật cụ thể. Đa dạng sinh học còn là nền tảng của du lịch sinh thái — một ngành kinh tế mang lại hàng trăm tỷ USD mỗi năm toàn cầu.

Điểm quan trọng cần nhấn mạnh: tất cả các giá trị này đều có quan hệ phụ thuộc lẫn nhau. Không thể bảo tồn an ninh lương thực mà bỏ qua đa dạng côn trùng; không thể ổn định khí hậu mà phá hủy đa dạng rừng.

Hậu quả khi đa dạng sinh học bị suy giảm

So sánh trực tiếp giữa hệ sinh thái còn nguyên vẹn và hệ sinh thái bị suy thoái giúp thấy rõ chi phí thực sự của việc mất đa dạng sinh học — chi phí không phải bằng tiền mà bằng sự sống còn.

Thực trạng đa dạng sinh học tại Việt Nam

Việt Nam được Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) xếp vào nhóm 1 trong 25 quốc gia có đa dạng sinh học cao nhất thế giới và là 1 trong 12 trung tâm đa dạng sinh học toàn cầu. Việt Nam có 11 Khu dự trữ Sinh quyển Thế giới được UNESCO công nhận, 173 khu bảo tồn các loại và 9 khu đất ngập nước Ramsar quốc tế.

Tuy nhiên, thực trạng suy giảm đang diễn ra đáng lo ngại. Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam (2022), khoảng 10% diện tích rừng nguyên sinh đã suy giảm trong 30 năm qua; nhiều khu vực san hô ven bờ mất hơn 50% diện tích; các loài quý hiếm như hổ Đông Dương, voi châu Á, sao la đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng cục bộ. Buôn bán động thực vật hoang dã trái pháp luật, ô nhiễm môi trường và đô thị hóa tràn lan là ba nguyên nhân chính.

Trước thực trạng đó, Việt Nam đã ký kết và đang thực hiện Khung đa dạng sinh học toàn cầu Kunming–Montreal với mục tiêu bảo tồn ít nhất 30% diện tích đất và biển vào năm 2030, phục hồi 20% hệ sinh thái suy thoái, giảm một nửa nguy cơ xâm lấn của loài ngoại lai.

Hai hình thức bảo tồn đa dạng sinh học chính

Bảo tồn tại chỗ (In-situ conservation)

Đây là hình thức ưu tiên hàng đầu theo nguyên tắc của Luật Đa dạng sinh học Việt Nam 2008, vì môi trường tự nhiên là điều kiện sống lý tưởng nhất của mỗi loài. Bảo tồn tại chỗ bao gồm xây dựng và quản lý vườn quốc gia, khu dự trữ thiên nhiên, khu bảo vệ cảnh quan. Việt Nam hiện có 33 vườn quốc gia với tổng diện tích hơn 10.455 km² — bao phủ nhiều hệ sinh thái rừng nhiệt đới, đất ngập nước và biển đảo đặc trưng.

Bảo tồn chuyển chỗ (Ex-situ conservation)

Khi môi trường sống tự nhiên bị đe dọa nghiêm trọng, bảo tồn chuyển chỗ là giải pháp bổ sung không thể thiếu. Hình thức này bao gồm ngân hàng hạt giống, vườn thú, vườn thực vật và các trung tâm nhân giống cứu hộ. Ngân hàng Hạt giống Toàn cầu Svalbard (Na Uy) hiện lưu giữ hơn 1,3 triệu mẫu hạt giống từ 6.000 loài cây lương thực — minh chứng cho tầm nhìn dài hạn của bảo tồn chuyển chỗ ở quy mô toàn cầu. Các chuyên gia di truyền bảo tồn của IUCN đề xuất mục tiêu duy trì hơn 90% đa dạng di truyền trong các chương trình nhân giống nuôi nhốt trải dài 100 năm.

Mỗi cá nhân có thể làm gì để bảo tồn đa dạng sinh học?

Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là nhiệm vụ của nhà nước hay các tổ chức khoa học — mỗi quyết định tiêu dùng và hành vi hàng ngày của cá nhân đều có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến đa dạng sinh học.

• Không mua, không sử dụng sản phẩm từ động thực vật hoang dã: Nhu cầu tiêu thụ là động lực chính của nạn buôn bán trái phép. Từ chối tiêu thụ là cách hiệu quả nhất để triệt tiêu thị trường này.
• Giảm thiểu ô nhiễm từ rác thải nhựa: Rác nhựa trôi ra biển phân hủy thành vi nhựa xâm nhập chuỗi thức ăn, ảnh hưởng trực tiếp đến đa dạng sinh học biển.
• Ưu tiên nông sản hữu cơ và địa phương: Nông nghiệp hữu cơ giảm sử dụng thuốc trừ sâu — tác nhân giết chết côn trùng thụ phấn và vi sinh vật đất.
• Trồng cây bản địa trong vườn nhà: Cây bản địa cung cấp thức ăn và nơi trú cho côn trùng, chim và động vật nhỏ địa phương — góp phần tạo “hành lang sinh thái” ngay trong đô thị.
• Tố giác hành vi săn bắt và buôn bán trái phép: Cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng là đóng góp thiết thực và trực tiếp nhất mà mỗi cá nhân có thể làm.
• Hưởng ứng Ngày Quốc tế Đa dạng sinh học 22/5: Tham gia các hoạt động nâng cao nhận thức và ủng hộ các tổ chức bảo tồn có uy tín như WWF Việt Nam, Trung tâm Bảo tồn Động vật Hoang dã Việt Nam (SVW).

Câu hỏi thường gặp về bảo tồn đa dạng sinh học

Đa dạng sinh học và môi trường khác nhau như thế nào?

Môi trường là tập hợp điều kiện vật lý-hóa học; đa dạng sinh học là toàn bộ sự sống tồn tại trong đó. Hai khái niệm liên quan chặt chẽ nhưng không đồng nhất.

Mất bao nhiêu loài mỗi ngày trên Trái Đất hiện nay?

Các nhà khoa học ước tính có từ 150 đến 200 loài tuyệt chủng mỗi ngày — tốc độ cao gấp 1.000 lần so với tỷ lệ tuyệt chủng tự nhiên nền.

Vì sao mất một loài lại ảnh hưởng đến nhiều loài khác?

Trong hệ sinh thái, mỗi loài là mắt xích trong mạng lưới. Mất một loài chủ chốt (keystone species) có thể kéo sụp đổ hàng chục loài phụ thuộc vào nó.

Ngày Quốc tế Đa dạng sinh học là ngày nào?

Ngày 22 tháng 5 hằng năm, do Liên Hợp Quốc chọn để nâng cao nhận thức toàn cầu về bảo tồn đa dạng sinh học.

Việt Nam có bao nhiêu khu bảo tồn đa dạng sinh học?

Tính đến nay, Việt Nam có 173 khu bảo tồn các loại, trong đó gồm 33 vườn quốc gia, 66 khu dự trữ thiên nhiên và 9 khu Ramsar quốc tế.

Bảo tồn đa dạng sinh học không phải là việc “để thiên nhiên yên tĩnh” mà là hành động chủ động quản lý mối quan hệ giữa con người và phần còn lại của sự sống trên Trái Đất. Khi đa dạng sinh học được bảo vệ, toàn bộ các dịch vụ hệ sinh thái — từ không khí trong lành, nước sạch, thực phẩm ổn định đến khả năng chống chịu trước thiên tai và dịch bệnh — đều được bảo đảm cho thế hệ hiện tại và tương lai. Đó là lý do vì sao bảo tồn đa dạng sinh học là nhiệm vụ cấp bách nhất của thời đại chúng ta.