Ước lệ tượng trưng là gì? Khái niệm và ví dụ trong văn học

Ước lệ tượng trưng là thủ pháp nghệ thuật sử dụng hình ảnh quy ước và hình tượng cụ thể để diễn đạt vẻ đẹp, tính cách hoặc cảm xúc theo chuẩn mực có sẵn trong văn chương — thay vì miêu tả trực tiếp, chi tiết. Đây là đặc trưng nổi bật của văn học trung đại Việt Nam và Đông Á, xuất hiện dày đặc trong các kiệt tác như Truyện Kiều của Nguyễn Du.

Ước lệ tượng trưng là gì?

Ước lệ là biện pháp diễn đạt bằng hình ảnh có tính chất quy ước, thường dùng trong văn chương cổ. Ví dụ điển hình: “tuyết rơi” để gợi mùa đông, “lá vàng rụng” để chỉ mùa thu, “giọt châu” để chỉ giọt nước mắt, “làn thu thủy” để chỉ ánh mắt người con gái đẹp.

Tượng trưng là biện pháp diễn đạt cái trừu tượng bằng một hình ảnh cụ thể, thường lấy từ cây cỏ, chim muông. Ví dụ: cây trúc tượng trưng cho người quân tử, cây tùng tượng trưng cho nhân cách cứng cỏi, vững vàng, tuyết tượng trưng cho tâm hồn trong sáng.

Ước lệ và tượng trưng giống nhau ở chỗ cả hai đều là hình ảnh ẩn dụ. Khác nhau ở chỗ: tượng trưng là một hình ảnh hoàn chỉnh mang ý nghĩa trọn vẹn, còn ước lệ phần nhiều chỉ là một chi tiết của hình tượng lớn hơn. Khi kết hợp lại, bút pháp ước lệ tượng trưng trở thành một hệ thống mã nghệ thuật — nơi người viết và người đọc chia sẻ cùng một “từ điển hình ảnh” ngầm định.

Nguồn gốc và đặc trưng trong văn học trung đại

Ước lệ tượng trưng có nguồn gốc từ mỹ học phong kiến Đông Á, được tiếp thu và phát triển qua nhiều thế kỷ trong văn học Trung Quốc trước khi ảnh hưởng sâu rộng vào văn học Việt Nam thời trung đại. Đặc trưng thi pháp này phát sinh từ đặc điểm xã hội phong kiến: xã hội đẳng cấp sinh ra nghi lễ, nghi lễ sinh ra ước lệ.

“Văn học trung đại không miêu tả hiện thực theo dạng tả chân thực; theo thẩm mĩ văn học cổ, dùng hình ảnh ước lệ tượng trưng đem lại cho lời văn lời thơ sự trang nhã, bóng bẩy, súc tích.” — Nhận định thi pháp học văn học trung đại Việt Nam

Trong văn học trung đại, các hình ảnh thơ thường ở trạng thái tĩnh, mang đậm nét ước lệ tượng trưng theo công thức quy định sẵn. Nhắc đến thiên nhiên là: tùng, cúc, trúc, mai, phong, hoa, tuyết, nguyệt. Về con vật là: long, ly, quy, phượng. Về con người là: ngư, tiều, canh, mục, sĩ, nông. Hệ thống này tạo nên một thế giới nghệ thuật riêng biệt, cách điệu hóa cao độ so với thực tại đời thường.

Các hình ảnh ước lệ tượng trưng phổ biến

Hệ thống hình ảnh ước lệ tượng trưng trong văn học Việt Nam và Đông Á được phân nhóm rõ ràng theo đối tượng miêu tả: