Trên Trái Đất có bao nhiêu đới khí hậu? Phân loại đặc điểm

Trên trái đất có 5 đới khí hậu, được phân chia theo vĩ độ địa lý tương ứng với 5 vành đai nhiệt: 1 đới nóng (nhiệt đới), 2 đới ôn hòa (ôn đới) và 2 đới lạnh (hàn đới). Mỗi đới mang đặc trưng riêng về nhiệt độ, lượng mưa, hướng gió và hệ sinh thái, tạo nên sự đa dạng thiên nhiên phong phú trên toàn cầu.

Trên trái đất có bao nhiêu đới khí hậu?

Trái Đất có 5 đới khí hậu chính, phân bố từ xích đạo về hai cực theo thứ tự: đới nóng (nhiệt đới) ở trung tâm, hai đới ôn hòa (ôn đới) ở vĩ độ trung bình và hai đới lạnh (hàn đới) ở gần hai cực. Cách phân chia này dựa trên hệ thống phân loại Köppen — hệ thống khí hậu học được công nhận rộng rãi nhất thế giới.

Nguyên nhân hình thành 5 đới khí hậu là do góc chiếu của tia sáng Mặt Trời thay đổi theo vĩ độ. Vùng vĩ độ thấp (gần xích đạo) nhận nhiệt nhiều hơn, trong khi vùng vĩ độ cao (gần cực) nhận ít nhiệt hơn. Sự chênh lệch nhiệt độ này kéo theo sự khác biệt về lượng mưa, hướng gió và thảm thực vật đặc trưng cho từng đới.

Bảng tổng hợp đặc điểm 5 đới khí hậu trên Trái Đất

Dưới đây là bảng tổng hợp giới hạn vĩ độ, nhiệt độ, lượng mưa và loại gió đặc trưng của 5 đới khí hậu, giúp so sánh trực quan giữa các đới:

Đới nóng (nhiệt đới) — đới khí hậu nóng nhất Trái Đất

Đới nóng nằm giữa chí tuyến Bắc (23°27’B) và chí tuyến Nam (23°27’N), bao trùm toàn bộ vùng xích đạo. Đây là đới khí hậu nhận lượng bức xạ Mặt Trời lớn nhất, với góc chiếu sáng tương đối lớn quanh năm và thời gian chiếu sáng chênh lệch không đáng kể theo mùa.

Nhiệt độ trung bình năm của đới nóng luôn trên 20°C và lượng mưa trung bình từ 1.000 mm đến hơn 2.000 mm/năm. Theo nghiên cứu của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC), đới nhiệt đới chiếm hơn một nửa diện tích môi trường sống của các loài động thực vật trên Trái Đất, đặc biệt là hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới Amazon và Đông Nam Á. Gió thường xuyên hoạt động ở đây là gió Tín phong, thổi từ vĩ độ cao về xích đạo. Khu vực có một thời kỳ khô hạn kéo dài từ 3 đến 9 tháng tùy vùng.

Hai đới ôn hòa — khí hậu 4 mùa rõ rệt

Hai đới ôn hòa (ôn đới) nằm ở hai bán cầu, trải dài từ các chí tuyến đến các vòng cực. Đây là đới có 4 mùa rõ rệt nhất: xuân, hạ, thu, đông — đặc điểm không thể tìm thấy ở đới nóng hay đới lạnh.

Đặc điểm nhiệt độ và lượng mưa ôn đới

Nhiệt độ trung bình năm của ôn đới dao động từ 10°C đến 20°C. Lượng mưa trung bình từ 500 mm đến 1.500 mm/năm, phân bố tương đối đều nhưng có sự chênh lệch giữa vùng ven biển (mưa nhiều hơn) và vùng lục địa (mưa ít hơn). Gió thổi thường xuyên là gió Tây ôn đới, mang theo khí ẩm từ đại dương vào đất liền.

Hai kiểu ôn đới phổ biến nhất

Tùy vị trí địa lý, ôn đới phân hóa thành hai kiểu chính:

• Ôn đới hải dương: Phổ biến ở ven biển phía Tây các lục địa như Tây Bắc Âu và Tây Bắc Mỹ. Mùa đông không quá lạnh, mùa hè mát mẻ, lượng mưa quanh năm khoảng 1.000 mm. Nhiệt độ ổn định nhờ ảnh hưởng của hải lưu nóng và gió Tây.
• Ôn đới lục địa: Điển hình ở Nga, Đông Âu, Trung Quốc phía Bắc. Mùa hè nóng có thể lên tới 20°C, mùa đông lạnh sâu xuống dưới 0°C hoặc thậm chí -20°C. Lượng mưa ít hơn, chỉ 400 – 600 mm/năm.

Đới ôn hòa là nơi tập trung đông dân nhất thế giới và có nền nông nghiệp, công nghiệp phát triển mạnh mẽ nhất, bao gồm phần lớn lãnh thổ châu Âu, Bắc Mỹ và Đông Á.

Hai đới lạnh (hàn đới) — vùng khí hậu khắc nghiệt nhất

Hai đới lạnh nằm từ vòng cực Bắc (66°33’B) và vòng cực Nam (66°33’N) đến tận hai cực của Trái Đất. Hàn đới là đới khí hậu lạnh lẽo và khắc nghiệt nhất — băng tuyết bao phủ gần như quanh năm, nhiệt độ trung bình luôn dưới -10°C và có thể xuống -50°C vào mùa đông.

Mùa hạ ở hàn đới rất ngắn, chỉ kéo dài khoảng 2–3 tháng với nhiệt độ hiếm khi vượt quá 10°C. Lượng mưa dưới 500 mm/năm, chủ yếu rơi dưới dạng tuyết. Gió hoạt động thường xuyên là gió Đông cực — loại gió lạnh và khô, thổi từ vùng áp cao cực xuống vĩ độ thấp hơn. Theo số liệu của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), nhiệt độ thấp nhất từng ghi nhận tại Nam Cực là -89,2°C tại trạm Vostok năm 1983.

Việt Nam nằm trong đới khí hậu nào?

Việt Nam nằm trong đới nóng (nhiệt đới), cụ thể là kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa. Lãnh thổ Việt Nam trải dài từ 8°B đến 23°B, nằm hoàn toàn trong vùng nhiệt đới của bán cầu Bắc. Nhờ giáp Biển Đông, khí hậu Việt Nam được điều hòa theo hướng hải dương — ít khô hạn hơn so với nhiều vùng nhiệt đới khác ở cùng vĩ độ.

Tuy nhiên, do lãnh thổ kéo dài và địa hình đa dạng, khí hậu Việt Nam phân hóa rõ rệt từ Bắc vào Nam:

• Miền Bắc và Bắc Trung Bộ: Khí hậu cận nhiệt đới ẩm — có mùa đông lạnh rõ ràng, nhiệt độ có thể xuống dưới 10°C ở vùng núi cao.
• Miền Trung và Nam Trung Bộ: Khí hậu cận nhiệt đới gió mùa — mưa tập trung vào cuối năm, mùa khô kéo dài.
• Cực Nam Trung Bộ và Nam Bộ: Khí hậu nhiệt đới xavan — 2 mùa mưa/khô rõ rệt, không có mùa đông lạnh.

Tại sao Trái Đất có sự phân chia thành 5 đới khí hậu?

Sự phân chia 5 đới khí hậu là kết quả trực tiếp của quy luật địa đới — quy luật tự nhiên chi phối sự phân bố năng lượng Mặt Trời theo vĩ độ. Trái Đất có hình cầu nên góc chiếu của tia sáng Mặt Trời thay đổi liên tục từ xích đạo về cực: càng gần xích đạo góc chiếu càng lớn, diện tích bề mặt tiếp nhận nhiệt càng nhỏ và nhiệt độ càng cao.

Ngoài vĩ độ, ba yếu tố khác cũng ảnh hưởng đến đặc điểm khí hậu trong từng đới: khoảng cách đến đại dương (hải dương điều hòa nhiệt), dòng hải lưu (dòng nóng làm ấm ven biển, dòng lạnh làm mát) và địa hình (núi cao tạo khí hậu cục bộ). Đây lý do vì sao trong cùng một đới khí hậu, các khu vực khác nhau vẫn có thể có thời tiết rất khác biệt.

Biến đổi khí hậu và nguy cơ dịch chuyển các đới khí hậu

Theo Báo cáo đánh giá lần thứ 6 của IPCC (AR6, 2021–2022), biến đổi khí hậu đang làm dịch chuyển ranh giới các đới khí hậu theo hướng về phía cực. Đới nhiệt đới đang mở rộng, trong khi đới ôn đới đang thu hẹp dần ở cả hai bán cầu. Tốc độ dịch chuyển ước tính khoảng 56 km mỗi thập kỷ tại một số vùng Bắc bán cầu.

“Sự nóng lên toàn cầu 1,5°C so với mức thời kỳ tiền công nghiệp sẽ gây ra những thay đổi đáng kể trong phân bố khí hậu vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh lương thực và nguồn nước tại các quốc gia đang phát triển.” — IPCC AR6, 2022

Hệ quả thực tế đã được ghi nhận: vùng Sahel (châu Phi) ngày càng khô hạn hơn, các sông băng ở đới lạnh tan nhanh hơn tốc độ dự báo, và tần suất các hiện tượng thời tiết cực đoan tại đới ôn đới gia tăng rõ rệt trong 20 năm qua.

Câu hỏi thường gặp về các đới khí hậu trên trái đất

Trên trái đất có mấy đới khí hậu theo chương trình Địa lý lớp 6?

Theo SGK Địa lý lớp 6, Trái Đất có 5 đới khí hậu: 1 đới nóng, 2 đới ôn hòa và 2 đới lạnh.

Đới khí hậu nào chiếm diện tích lớn nhất trên Trái Đất?

Hai đới ôn đới chiếm diện tích lớn nhất, bao trùm phần lớn lục địa Á-Âu và Bắc Mỹ.

Việt Nam có bao nhiêu vùng khí hậu?

Việt Nam có 4 miền khí hậu: phía Bắc, Trung và Nam Trung Bộ, phía Nam và vùng biển Đông.

Đới khí hậu hàn đới có người sinh sống không?

Có, nhưng rất ít. Người Inuit (Bắc Cực) và các nhà khoa học tại Nam Cực là những người sống trong hàn đới.

Hệ thống phân loại Köppen chia Trái Đất thành bao nhiêu kiểu khí hậu?

Hệ thống Köppen phân loại thành 5 nhóm chính và 30 kiểu khí hậu nhỏ hơn dựa trên nhiệt độ và lượng mưa.

Việc hiểu rõ 5 đới khí hậu trên Trái Đất — từ đới nóng nóng ẩm quanh năm, đới ôn hòa 4 mùa phân minh, đến hàn đới băng giá khắc nghiệt — không chỉ là kiến thức địa lý nền tảng mà còn giúp chúng ta hiểu tại sao các vùng lãnh thổ khác nhau lại có thiên nhiên, nông nghiệp và lối sống khác biệt đến vậy. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, ranh giới các đới đang dần dịch chuyển — đây là thách thức mà cả nhân loại cần chung tay đối mặt.