Tác giả tác phẩm “Làm việc” cũng là “làm người” — Giản Tư Trung

Tác giả tác phẩm “Làm việc” cũng là “làm người” là kiến thức trọng tâm trong chương trình Ngữ văn 11, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống và bộ Cánh Diều. Giản Tư Trung — nhà giáo dục, tiến sĩ giáo dục từng được Diễn đàn Kinh tế Thế giới vinh danh — đã viết đoạn trích này trong cuốn Đúng việc – Một góc nhìn về câu chuyện khai minh (NXB Tri thức, 2015) với tư tưởng cốt lõi: công việc chính là cuộc sống, và “làm việc” cũng chính là “làm người”. Bài viết tổng hợp đầy đủ tiểu sử tác giả, hoàn cảnh sáng tác, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật và những nhận định văn học hay nhất về tác phẩm.

Tác giả Giản Tư Trung — tiểu sử và phong cách sáng tác

Dưới đây là những thông tin quan trọng về cuộc đời và sự nghiệp của Giản Tư Trung — nhà giáo dục, tác giả của Đúng việc và đoạn trích “Làm việc” cũng là “làm người”.

Giản Tư Trung không phải nhà văn xuất thân từ con đường văn chương thuần túy, mà là một nhà giáo dục – nhà tư tưởng lớn trong lĩnh vực giáo dục khai phóng. Sự nghiệp “sáng tác” của ông bắt đầu từ chính quá trình giảng dạy, nghiên cứu và diễn thuyết không ngừng nghỉ tại Trường Doanh Nhân PACE và Viện IRED — những bài học, bài giảng được chắt lọc qua nhiều năm dần hình thành nên các tác phẩm của ông.

Phong cách viết của Giản Tư Trung mang đậm chất chính luận – triết luận: mạch lạc, súc tích, đi thẳng vào bản chất vấn đề bằng những lập luận chặt chẽ và khái niệm được định nghĩa rõ ràng. Ông không sử dụng văn chương hoa mỹ, mà chọn ngôn ngữ sắc bén, thẳng thắn, có khả năng hệ thống hóa những vấn đề phức tạp thành những nguyên lý dễ hiểu — phù hợp với tư duy của cả doanh nhân lẫn học sinh, sinh viên.

Triết lý xuyên suốt của Giản Tư Trung là “khai minh” và “đúng việc” — khai mở tâm trí, giải phóng tiềm năng và sống đúng với bản chất của mình trong từng vai trò: làm người, làm nghề, làm dân. Ông từng khẳng định triết lý giáo dục cốt lõi: “làm người trước khi làm nghề, làm công dân trước khi làm quan” — một tư tưởng nhất quán xuyên suốt từ các bài giảng đến từng trang sách.

Tác phẩm “Làm việc” cũng là “làm người”

Để hiểu đúng và sâu đoạn trích “Làm việc” cũng là “làm người”, cần nắm vững các thông tin về thể loại, hoàn cảnh ra đời, bố cục và nội dung tư tưởng của văn bản.

Thể loại tác phẩm “Làm việc” cũng là “làm người”

Văn bản thuộc thể loại văn bản nghị luận xã hội — cụ thể là dạng tiểu luận triết lý (essay). Đây là một thể văn xuôi tư duy, trình bày quan điểm và luận điểm của tác giả về một vấn đề nhân sinh, không theo kết cấu chặt chẽ của luận văn học thuật mà mang tính cá nhân, linh hoạt và thuyết phục qua chiều sâu suy nghĩ.

Hoàn cảnh sáng tác tác phẩm “Làm việc” cũng là “làm người”

Đoạn trích “Làm việc” cũng là “làm người” nằm ở trang 169–174 trong cuốn sách Đúng việc – Một góc nhìn về câu chuyện khai minh do NXB Tri thức xuất bản năm 2015. Cuốn sách được Giản Tư Trung ấp ủ từ năm 2002 — khi ông đang tu nghiệp tại Anh và đặt ra những câu hỏi triết học lớn về bản chất của nghề nghiệp, sự học và con người. Sau hơn một thập kỷ giảng dạy và nghiên cứu tại Trường Doanh Nhân PACE và Viện IRED, những suy nghĩ đó kết tinh thành cuốn sách.

Cuốn Đúng việc ngay khi xuất bản đã tạo ra một “hiện tượng xuất bản”, được tái bản tới hơn 14 lần với hàng trăm ngàn bản in, và nhận Giải Sách Hay 2015. Trích đoạn “Làm việc” cũng là “làm người” sau đó được đưa vào SGK Ngữ văn 11 tập 2, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống (NXB Giáo dục Việt Nam) và bộ Cánh Diều, đặt ở cuối năm học lớp 11 — nhằm giúp học sinh suy ngẫm về mối quan hệ giữa “làm việc” và “làm người” trước khi bước vào lớp 12.

Phương thức biểu đạt tác phẩm “Làm việc” cũng là “làm người”

Phương thức chính: nghị luận. Kết hợp thêm phương thức biểu cảm (tác giả bộc lộ trực tiếp quan điểm, thái độ cá nhân) và yếu tố tự sự (dẫn dắt bằng câu chuyện trong lớp học, trải nghiệm thực tế). Sự kết hợp này tạo nên một văn bản nghị luận vừa chặt chẽ về lý lẽ vừa gần gũi, thuyết phục về cảm xúc.

Tóm tắt tác phẩm “Làm việc” cũng là “làm người”

Tác phẩm mở đầu bằng câu hỏi của một học viên về cách “cân bằng giữa cuộc sống và công việc” — và câu trả lời bất ngờ của tác giả: không có sự cân bằng đó, vì công việc chính là cuộc sống. Từ đó, Giản Tư Trung luận giải rằng mỗi người gắn bó với nghề nghiệp của mình suốt phần lớn cuộc đời, nên “làm việc” và “làm người” không thể tách rời. Con người được phản chiếu qua cách họ làm việc — qua chất lượng công việc, lý tưởng nghề nghiệp và sự trung thực với bản thân. Tư tưởng trung tâm: “đạo nghề” (làm việc) chính là biểu hiện của “đạo sống” (làm người), và chỉ khi đặt câu hỏi về bản chất công việc mình đang làm, ta mới thực sự trưởng thành như một con người.

Bố cục tác phẩm “Làm việc” cũng là “làm người”

Văn bản có thể chia thành 3 phần theo mạch lập luận của tác giả:

Giá trị nội dung và nghệ thuật tác phẩm “Làm việc” cũng là “làm người”

Đoạn trích “Làm việc” cũng là “làm người” của Giản Tư Trung mang nhiều giá trị sâu sắc cả về nội dung tư tưởng lẫn đặc sắc nghệ thuật.

Giá trị nội dung tác phẩm “Làm việc” cũng là “làm người”

Luận điểm trung tâm có tính khai phóng cao: Tác giả phủ nhận quan niệm phổ biến về “work-life balance” (cân bằng công việc – cuộc sống) để thay bằng một cách nhìn sâu hơn: công việc và cuộc sống vốn là một. Đây là bước tư duy vượt ra khỏi khuôn mẫu thông thường, buộc người đọc phải định nghĩa lại chính mình.

Tư tưởng “đạo nghề” gắn với “đạo sống”: Điểm độc đáo nhất của tác phẩm là việc Giản Tư Trung kết nối lý tưởng nghề nghiệp với giá trị sống của con người. Nếu “đạo sống” là những giá trị ta lựa chọn cho cuộc đời, thì “đạo nghề” chính là lý tưởng ta theo đuổi trong công việc. Hai điều này không tách rời mà phản chiếu lẫn nhau.

Ý nghĩa nhân văn và giáo dục sâu sắc: Tác phẩm giúp học sinh — đặc biệt là lớp 11, sắp bước vào giai đoạn định hướng nghề nghiệp — ý thức rằng chọn nghề không chỉ là chọn thu nhập hay vị thế, mà còn là chọn cách mình sẽ “làm người” trong suốt cuộc đời. Đây là thông điệp có giá trị giáo dục dài lâu, vượt ra ngoài kỳ thi.

Hai câu hỏi gợi mở kết bài: Thay vì đưa ra kết luận đóng, Giản Tư Trung kết thúc bằng hai câu hỏi để độc giả tự soi rọi: “Mình có đang hiểu đúng và làm tốt sứ mệnh của nghề/của việc không?” và “Việc mà mình chọn làm có đúng với con người của mình không?” — một cách kết thúc mang tinh thần khai phóng đích thực: trao lại quyền tư duy cho người đọc.

Giá trị nghệ thuật tác phẩm “Làm việc” cũng là “làm người”

Nghệ thuật lập luận từ tình huống thực tế: Thay vì mở đầu bằng định nghĩa trừu tượng, tác giả dẫn vào bằng một câu hỏi của học viên trong lớp học — một tình huống gần gũi, tạo sự kết nối tức thì với người đọc. Đây là kỹ thuật lập luận quy nạp: từ cụ thể dẫn đến khái quát — một trong những thế mạnh của văn chính luận hiện đại.

Ngôn ngữ sắc bén, định nghĩa rõ ràng: Giản Tư Trung có kỹ năng định nghĩa lại các khái niệm quen thuộc một cách mới mẻ và chặt chẽ. Ông phân biệt rõ “đạo sống” và “đạo nghề”, “làm việc” và “làm người” — những cặp khái niệm tưởng trùng lặp nhưng được ông tách bạch để thấy sự thống nhất sâu hơn bên trong. Ngôn ngữ không hoa mỹ nhưng giàu sức nặng tư duy.

Hình ảnh “tấm gương” — ẩn dụ trung tâm: Tác giả dùng hình ảnh công việc như “tấm gương trung thực phản chiếu con người mình” — một ẩn dụ giản dị nhưng ám ảnh. Nó không chỉ có tính thẩm mỹ mà còn có giá trị triết học: cách ta làm việc phản ánh trung thực hơn bất kỳ lời tự giới thiệu nào về con người ta.

Giọng điệu gần gũi, đối thoại: Toàn bộ văn bản được viết theo giọng đối thoại trực tiếp với người đọc — xưng “tôi”, dùng đại từ “ta”, “mình” — tạo cảm giác đây là một cuộc trò chuyện thật sự chứ không phải bài giảng đạo đức khô cứng. Đây là điểm khác biệt lớn của Giản Tư Trung so với nhiều tác giả văn luận cùng thời.

Những nhận định hay về tác phẩm “Làm việc” cũng là “làm người” của Giản Tư Trung

Dưới đây là các nhận định tiêu biểu từ chính tác giả, nhà nghiên cứu và cộng đồng giáo dục về đoạn trích và cuốn sách Đúng việc:

“Tôi không có ý định trình bày một định nghĩa ‘con người’ thật hoàn hảo. Bởi chỉ riêng việc đặt ra câu hỏi ‘Thế nào là con người’ và luôn suy ngẫm, chiêm nghiệm về nó trong hành trình cuộc sống cũng đã giúp chúng ta trở nên ‘người’ hơn một chút.” — Giản Tư Trung (chia sẻ với Báo Thanh Niên, 2024)

“Trích đoạn là văn bản khép lại năm học lớp 11, chuẩn bị bước vào lớp 12 để học sinh suy ngẫm bài học về ‘làm việc’ và ‘làm người’, về ‘đúng việc’ và ‘khai minh’.” — Giản Tư Trung (lý giải về việc tác phẩm được đưa vào SGK)

“Cuốn sách ngay lập tức tạo ra một ‘hiện tượng xuất bản’, gây tiếng vang lớn trong giới tri thức và trở thành chủ đề của vô số cuộc thảo luận sâu rộng.” — Nhận xét của Tiki.vn về Đúng việc

“Nếu học đại học trong 4 năm chủ yếu để làm việc, làm nghề — thì học phổ thông 12 năm là tập trung học để làm người. Trích đoạn này chính là cầu nối giữa hai hành trình đó.” — Giản Tư Trung (phỏng vấn về ý nghĩa giáo dục của tác phẩm)

“Tác phẩm được xếp vào hạng sách triết lý giáo dục công dân — thể loại mà Giản Tư Trung đã nâng lên tầm tư tưởng, vượt xa lối trình bày khô cứng thông thường.” — Cộng đồng Goodreads Việt Nam (đánh giá cuốn Đúng việc, điểm trung bình 4,22/5)

Giản Tư Trung là nhà giáo dục tiên phong của Việt Nam trong thế kỷ XXI, và đoạn trích “Làm việc” cũng là “làm người” trong cuốn Đúng việc (2015) là một trong những văn bản nghị luận xã hội hiếm có — vừa có chiều sâu tư tưởng triết học, vừa gần gũi với trải nghiệm thực tế của học sinh. Đây là tác phẩm học sinh lớp 11 cần nắm vững để hiểu đúng về mối quan hệ giữa nghề nghiệp và nhân cách, đồng thời làm nền tảng tư duy cho những bài văn nghị luận xã hội trong các kỳ thi quan trọng.