Tác dụng của ngôi kể thứ nhất trong văn bản tự sự và ví dụ

Tác dụng của ngôi kể thứ nhất là giúp câu chuyện trở nên chân thực, gần gũi và giàu cảm xúc hơn. Khi người kể xưng “tôi”, người đọc được tiếp cận trực tiếp với thế giới nội tâm của nhân vật — bao gồm suy nghĩ, cảm xúc và trải nghiệm cá nhân — tạo ra sự đồng cảm sâu sắc mà các ngôi kể khác khó đạt được. Đây là kiến thức trọng tâm trong chương trình Ngữ văn cấp THCS.

Tác dụng của ngôi kể thứ nhất

Ngôi kể thứ nhất có bốn tác dụng chính trong văn bản tự sự:

• Tăng tính chân thực và gần gũi: Câu chuyện được kể từ chính trải nghiệm của nhân vật “tôi” nên người đọc dễ tin và cảm thấy gần gũi với các sự kiện được thuật lại.
• Thể hiện nội tâm sâu sắc: Người kể có thể bộc lộ trực tiếp mọi suy nghĩ, cảm xúc, tâm trạng của bản thân — điều mà ngôi kể thứ ba khó thực hiện một cách tự nhiên.
• Tạo sự đồng cảm giữa nhân vật và người đọc: Người đọc như đang trực tiếp lắng nghe nhân vật chia sẻ, từ đó gắn kết tình cảm mạnh mẽ hơn với câu chuyện.
• Khắc họa tính cách nhân vật rõ nét: Qua cách nhân vật “tôi” quan sát, nhận xét và phản ứng với sự việc, tính cách, quan điểm và phẩm chất của nhân vật hiện lên một cách tự nhiên, chân thực.

Theo tài liệu giảng dạy của Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam (Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT về chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn), người kể chuyện ngôi thứ nhất và các yếu tố điểm nhìn là nội dung kiến thức bắt buộc trong chương trình Ngữ văn cấp trung học cơ sở.

Ngôi kể thứ nhất là gì? Định nghĩa và dấu hiệu nhận biết

Ngôi kể thứ nhất là cách kể chuyện trong văn bản tự sự mà người kể trực tiếp xưng “tôi”, “chúng tôi” hoặc “ta” để thuật lại câu chuyện từ góc nhìn của chính mình. Nhân vật “tôi” này có thể là nhân vật chính — trực tiếp tham gia vào mọi sự kiện — hoặc là nhân vật phụ chứng kiến sự việc và kể lại.

Dấu hiệu rõ nhất để nhận biết ngôi kể thứ nhất là sự xuất hiện của đại từ “tôi” nằm ngoài dấu ngoặc kép. Một lưu ý quan trọng: nếu từ “tôi” chỉ xuất hiện bên trong lời thoại trực tiếp của nhân vật (trong dấu ngoặc kép), đó không phải dấu hiệu của ngôi kể thứ nhất — đây là lỗi nhầm lẫn phổ biến mà nhiều học sinh mắc phải khi phân tích văn bản.

Các dạng ngôi kể thứ nhất trong tác phẩm văn học

Ngôi kể thứ nhất không chỉ có một hình thức duy nhất. Tùy vào vai trò của người kể trong cốt truyện, ngôi kể này có hai dạng phổ biến, mỗi dạng mang đến hiệu quả nghệ thuật riêng biệt.

Dạng 1 — Nhân vật “tôi” là nhân vật chính

Đây là hình thức phổ biến nhất của ngôi kể thứ nhất. Toàn bộ câu chuyện xoay quanh hành trình, suy nghĩ và cảm xúc của chính nhân vật “tôi”. Người đọc đồng hành cùng nhân vật từ đầu đến cuối tác phẩm — chứng kiến nhân vật trưởng thành, mắc sai lầm và rút ra bài học. Tác dụng nổi bật của dạng này là thể hiện thế giới nội tâm phong phú và tạo trải nghiệm đọc mạnh mẽ, cá nhân hóa cao độ.

Dạng 2 — Nhân vật “tôi” là nhân vật chứng kiến

Trong dạng này, “tôi” không phải trung tâm của câu chuyện mà là người quan sát, dẫn dắt và kể lại câu chuyện về nhân vật khác. Dạng ngôi kể này có ưu điểm đặc biệt: nhờ “tôi” làm cầu nối, tính cách và chiều sâu của nhân vật chính được khắc họa trọn vẹn hơn qua góc nhìn của người ngoài quan sát. Đồng thời, tính cách của “tôi” — dù là nhân vật phụ — cũng hiện lên tự nhiên và chân thực qua quá trình tương tác với các nhân vật xung quanh.

So sánh tác dụng ngôi kể thứ nhất và ngôi kể thứ ba

Hiểu rõ sự khác biệt giữa hai ngôi kể phổ biến nhất giúp người học phân tích dụng ý nghệ thuật của tác giả khi lựa chọn ngôi kể cho từng tác phẩm.

Tiêu chí	Ngôi kể thứ nhất	Ngôi kể thứ ba
Cách xưng hô	“Tôi”, “chúng tôi”, “ta”	Gọi tên nhân vật, giấu mình đi
Tính chân thực	Cao — câu chuyện như trải nghiệm thực	Khách quan — người kể đứng ngoài quan sát
Thể hiện nội tâm	Trực tiếp, sâu sắc, chi tiết	Gián tiếp, qua hành động và lời thoại
Phạm vi quan sát	Giới hạn trong góc nhìn của “tôi”	Linh hoạt, toàn diện — bao quát nhiều nhân vật
Tính khách quan	Chủ quan — màu sắc cảm xúc cá nhân đậm nét	Khách quan hơn, trung lập hơn
Hạn chế	Dễ đơn điệu nếu trần thuật quá nhiều	Khó tạo sự đồng cảm mạnh mẽ với người đọc

Ví dụ tác dụng của ngôi kể thứ nhất trong tác phẩm văn học Việt Nam

Nhiều tác phẩm tiêu biểu trong chương trình Ngữ văn THCS và THPT chọn ngôi kể thứ nhất với những dụng ý nghệ thuật rõ ràng, tạo nên hiệu quả cảm xúc đặc biệt mà các ngôi kể khác không dễ đạt được.

• “Bài học đường đời đầu tiên” — Tô Hoài: Nhân vật Dế Mèn tự xưng “tôi” kể lại câu chuyện của chính mình. Ngôi kể thứ nhất giúp người đọc tiếp cận trực tiếp suy nghĩ kiêu ngạo và bài học trưởng thành của Dế Mèn — điều mà nếu kể ở ngôi thứ ba sẽ mất đi chiều sâu nội tâm đó.
• “Những ngôi sao xa xôi” — Lê Minh Khuê: Nhân vật Phương Định xưng “tôi” kể về cuộc sống và chiến đấu của ba cô gái thanh niên xung phong. Ngôi kể thứ nhất khắc họa chân thực tâm lý, nỗi sợ hãi lẫn sự dũng cảm của con người trong chiến tranh — tạo hiệu ứng cảm xúc mạnh mẽ hơn nhiều so với lối kể khách quan.
• “Chiếc lược ngà” — Nguyễn Quang Sáng: Câu chuyện được dẫn dắt bởi nhân vật “tôi” — người đồng đội của ông Sáu — chứng kiến và kể lại tình cha con đau thương trong chiến tranh. Ngôi kể thứ nhất ở đây vừa đảm bảo tính khách quan (vì “tôi” là người ngoài quan sát), vừa truyền tải cảm xúc chân thực vì “tôi” trực tiếp chứng kiến và xúc động.

Hạn chế của ngôi kể thứ nhất và cách khắc phục

Bên cạnh những ưu điểm nổi bật, ngôi kể thứ nhất cũng có những giới hạn cần lưu ý khi phân tích hoặc sáng tác văn bản.

Hạn chế chính: Ngôi kể thứ nhất bị giới hạn ở góc nhìn duy nhất của nhân vật “tôi” — người kể chỉ biết được những gì chính mình quan sát, trải nghiệm và cảm nhận. Điều này khiến tác phẩm khó bao quát toàn cảnh câu chuyện. Nếu tác giả để nhân vật “tôi” trần thuật quá nhiều về bản thân, tác phẩm có thể trở nên đơn điệu và nhàm chán.

Cách khắc phục: Nhiều nhà văn kết hợp linh hoạt giữa ngôi kể thứ nhất và thứ ba, hoặc xây dựng “tôi” vừa là người kể vừa là người tương tác — qua đó tạo ra giọng điệu đa âm: vừa sắc lạnh, tỉnh táo khi kể về người khác, vừa chan chứa trữ tình khi bộc bạch cảm xúc cá nhân. Kết hợp này giúp tác phẩm tác động đến cả lý trí lẫn tình cảm của người đọc.

Cách phân tích tác dụng của ngôi kể thứ nhất trong bài thi Ngữ văn

Bước 1 — Xác định chính xác ngôi kể

Tìm đại từ “tôi” nằm ngoài dấu ngoặc kép trong đoạn văn. Đây là dấu hiệu khẳng định văn bản sử dụng ngôi kể thứ nhất. Không nhầm “tôi” trong lời thoại trực tiếp của nhân vật (bên trong dấu ngoặc kép) với ngôi kể của toàn tác phẩm.

Bước 2 — Xác định vai trò của “tôi” trong câu chuyện

“Tôi” là nhân vật chính hay nhân vật phụ chứng kiến? Điều này quyết định phạm vi tác dụng: nếu “tôi” là nhân vật chính, tập trung phân tích chiều sâu nội tâm và hành trình trưởng thành; nếu “tôi” là nhân vật phụ, chú ý tác dụng kết nối và tính khách quan trong dẫn dắt câu chuyện.

Bước 3 — Liên hệ tác dụng với nội dung cụ thể trong đoạn trích

Không ghi tác dụng chung chung — hãy chỉ ra tác dụng của ngôi kể thứ nhất thể hiện cụ thể ở chi tiết nào trong đoạn văn: cảm xúc nào được bộc lộ, suy nghĩ nào được chia sẻ, và điều đó giúp người đọc hiểu thêm gì về nhân vật hay chủ đề của tác phẩm.

Câu hỏi thường gặp về tác dụng của ngôi kể thứ nhất

Ngôi kể thứ nhất có thể dùng đại từ nào ngoài “tôi”?

Có thể dùng “ta”, “chúng tôi”, “em”, “mình” — miễn là người kể trực tiếp xưng hô theo ngôi thứ nhất.

Tại sao ngôi kể thứ nhất tạo được sự đồng cảm mạnh hơn ngôi thứ ba?

Vì người đọc tiếp nhận câu chuyện như đang nghe chính nhân vật chia sẻ — cảm xúc và suy nghĩ được bộc lộ trực tiếp, không qua lăng kính của người ngoài.

Ngôi kể thứ nhất có hạn chế nào cần lưu ý khi làm văn?

Dễ trần thuật quá nhiều về bản thân, thiếu góc nhìn khách quan và bao quát — cần kết hợp tả cảnh, đối thoại để tránh đơn điệu.

Có thể thay đổi ngôi kể trong một tác phẩm không?

Có. Một số tác phẩm hiện đại kết hợp cả ngôi kể thứ nhất và thứ ba để tạo chiều sâu và sự đa dạng trong điểm nhìn, gọi là lối tự sự đa điểm nhìn.

Vì sao ngôi kể thứ nhất phổ biến trong hồi ký và tự truyện?

Vì thể loại này yêu cầu tính chân thực tối đa — người viết chính là người trong cuộc, nên ngôi kể thứ nhất là lựa chọn tự nhiên và phù hợp nhất.

Tác dụng của ngôi kể thứ nhất không chỉ dừng lại ở việc tạo sự chân thực và gần gũi. Ngôi kể này còn là công cụ nghệ thuật tinh tế để nhà văn thổi hồn vào nhân vật, dẫn dắt cảm xúc người đọc và chuyển tải những thông điệp sâu sắc về con người và cuộc đời. Nắm vững kiến thức này giúp học sinh không chỉ làm tốt bài phân tích văn bản mà còn biết vận dụng ngôi kể một cách có ý thức và hiệu quả trong bài văn tự sự của chính mình.