Nguyên nhân khách quan của bạo lực học đường là gì? Phân tích đủ

Nguyên nhân khách quan của bạo lực học đường bao gồm các yếu tố bên ngoài tác động trực tiếp đến hành vi học sinh, gồm: môi trường gia đình không lành mạnh, nhà trường quản lý lỏng lẻo, ảnh hưởng tiêu cực từ truyền thông — mạng xã hội, và sự thờ ơ của cộng đồng xã hội. Đây là những tác nhân nằm ngoài ý chí chủ quan của học sinh nhưng lại có sức ảnh hưởng lớn và lâu dài đến nhân cách.

Nguyên nhân khách quan của bạo lực học đường là gì?

Nguyên nhân khách quan của bạo lực học đường là toàn bộ các yếu tố môi trường bên ngoài — gia đình, nhà trường, xã hội, truyền thông — tác động và định hình hành vi bạo lực của học sinh mà không xuất phát từ bản thân các em. Khác với nguyên nhân chủ quan (tâm lý cá nhân, thiếu kỹ năng sống), nguyên nhân khách quan là điều kiện môi trường mà học sinh bị đặt vào.

Theo thống kê từ Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam, chỉ trong một năm học đã ghi nhận hơn 1.600 vụ đánh nhau trong và ngoài trường. Từ tháng 9/2021 đến tháng 11/2023, cả nước xảy ra 699 vụ bạo lực học đường được ghi nhận chính thức. Các chuyên gia tâm lý học đường nhận định phần lớn các vụ bạo lực đều có liên hệ trực tiếp đến một hoặc nhiều nguyên nhân khách quan.

Môi trường gia đình — Nguyên nhân khách quan hàng đầu

Gia đình là thiết chế giáo dục đầu tiên và quan trọng nhất. Môi trường gia đình không lành mạnh được xem là nguyên nhân khách quan phổ biến nhất dẫn đến bạo lực học đường, bởi trẻ học các hành vi ứng xử chủ yếu từ người lớn trong gia đình.

Các yếu tố gia đình có liên quan trực tiếp đến bạo lực học đường bao gồm những điều sau đây:

• Cha mẹ sử dụng bạo lực để giáo dục con: Trẻ tiếp thu bạo lực như một cách giải quyết mâu thuẫn bình thường và mang hành vi này vào môi trường học đường. Theo nghiên cứu của Solomon, Tobin và Schutte (2015), môi trường gia đình lạm dụng hoặc bỏ bê trẻ làm tăng đáng kể nguy cơ hành vi bạo lực về sau.
• Thiếu sự giám sát và quan tâm: Cha mẹ mải mê công việc, không theo dõi sự thay đổi tâm lý của trẻ khiến trẻ dễ bị lôi kéo vào các nhóm bạn tiêu cực.
• Nuông chiều quá mức: Trẻ được đáp ứng mọi nhu cầu mà không cần nỗ lực dễ hình thành tâm lý coi thường người khác và thiếu kiên nhẫn.
• Cha mẹ có rối loạn tâm lý không được điều trị: Sự căng thẳng mãn tính trong gia đình tạo ra môi trường cảm xúc không ổn định, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển nhân cách của trẻ.

Nhà trường quản lý lỏng lẻo — Nguyên nhân khách quan từ môi trường giáo dục

Chương trình giáo dục nặng lý thuyết, thiếu kỹ năng sống

Nội dung chương trình giáo dục đạo đức công dân hiện nay tại nhiều trường học còn nặng về lý thuyết, thiếu các hoạt động trải nghiệm thực tiễn giúp học sinh hình thành lòng nhân ái, sự tôn trọng và trách nhiệm cá nhân. Học sinh không được trang bị kỹ năng giải quyết xung đột trong thực tế nên khi gặp mâu thuẫn dễ chọn giải pháp bạo lực.

Xử lý kỷ luật chưa thỏa đáng và thiếu nhất quán

Các trường học xử lý hành vi kỷ luật không rõ ràng tạo ra cảm giác bất công cho học sinh. Một số cơ sở giáo dục vì thành tích hoặc danh dự đã có xu hướng bao che, lấp liếm các vụ bạo lực học đường, khiến học sinh gây ra bạo lực không chịu hậu quả thích đáng. Theo nghiên cứu của Pitner, Astor và Benbenishty (2015), các trường có môi trường hỗ trợ tích cực và giám sát chặt chẽ ghi nhận tỷ lệ bạo lực thấp hơn đáng kể so với trường có sự giám sát kém.

Cơ sở vật chất thiếu thốn

Trường học thiếu sân chơi, không gian sinh hoạt ngoại khóa lành mạnh khiến học sinh không có kênh giải tỏa năng lượng tích cực. Nghiên cứu của Viện Tâm lý học đường Việt Nam chỉ ra rằng trẻ ít tham gia hoạt động có tổ chức có nguy cơ cao hơn trở thành người gây ra hoặc là nạn nhân của bạo lực học đường.

Ảnh hưởng từ truyền thông và mạng xã hội

Sự bùng nổ công nghệ thông tin tạo ra một kênh phơi nhiễm bạo lực không giới hạn đối với học sinh. Truyền thông và mạng xã hội là nguyên nhân khách quan ngày càng được các chuyên gia nhấn mạnh trong bối cảnh bạo lực học đường có xu hướng trẻ hóa và phức tạp hơn.

Theo nghiên cứu của Bradshaw và cộng sự (2012), các phương tiện truyền thông mô tả hành vi bạo lực ảnh hưởng đáng kể đến thái độ của trẻ em đối với hành vi hung hăng, khiến các em coi bạo lực là điều bình thường.

Ba tác nhân truyền thông gây ảnh hưởng lớn nhất đến học sinh hiện nay bao gồm: phim ảnh và video bạo lực trên nền tảng trực tuyến, trò chơi điện tử có tính chất bạo lực cao, và bạo lực mạng (cyberbullying) — hình thức bắt nạt qua mạng xã hội như Facebook, Zalo, TikTok. Bạo lực mạng đặc biệt nguy hiểm vì nạn nhân không thể thoát khỏi sự quấy rối ngay cả khi ra khỏi trường học.

Yếu tố xã hội và cộng đồng thờ ơ

Thái độ của cộng đồng và xã hội đóng vai trò không nhỏ trong việc dung túng hoặc ngăn chặn bạo lực học đường. Khi cộng đồng xã hội thờ ơ trước các hành vi bạo lực của học sinh — coi đó là “chuyện trẻ con bình thường” — tình trạng bạo lực không được can thiệp kịp thời và ngày càng leo thang.

Những mặt trái của quá trình phát triển kinh tế xã hội cũng tạo ra áp lực lên thế hệ trẻ. Lối sống thực dụng, đua đòi và đề cao cá nhân được phổ biến rộng rãi qua mạng xã hội khiến nhiều học sinh hình thành quan niệm sai lệch về sức mạnh và quyền lực. Bên cạnh đó, tình trạng thiếu không gian vui chơi lành mạnh trong đô thị cũng đẩy học sinh vào các môi trường tiêu cực.

So sánh nguyên nhân khách quan và chủ quan trong bạo lực học đường

Để hiểu đầy đủ bạo lực học đường, cần phân biệt rõ hai nhóm nguyên nhân. Bảng dưới đây tổng hợp sự khác biệt cốt lõi:

Tác động của nguyên nhân khách quan đến từng nhóm đối tượng

Nguyên nhân khách quan không tác động đồng đều lên tất cả học sinh. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể của từng em và khả năng bảo vệ từ môi trường xung quanh.

• Học sinh từ gia đình có bạo lực: Nguy cơ trở thành người gây bạo lực học đường cao hơn do học theo mô hình hành vi của cha mẹ. Theo nghiên cứu công bố trên tạp chí khoa học của Đại học Quốc gia Hà Nội, đây là nhóm có tỷ lệ liên quan đến bạo lực học đường cao nhất.
• Học sinh thiếu không gian sinh hoạt lành mạnh: Dễ bị lôi cuốn vào các nhóm bạn xấu, trò chơi bạo lực hoặc nội dung độc hại trên mạng.
• Học sinh tại trường thiếu cơ chế giám sát: Bạo lực xảy ra phổ biến hơn và ít được xử lý triệt để hơn, tạo ra vòng lặp bạo lực trong môi trường học đường.

Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân khách quan của bạo lực học đường

Nguyên nhân khách quan và chủ quan của bạo lực học đường khác nhau thế nào?

Nguyên nhân khách quan đến từ môi trường bên ngoài (gia đình, trường, xã hội); nguyên nhân chủ quan xuất phát từ bản thân học sinh như tâm lý, nhận thức.

Gia đình có phải nguyên nhân khách quan quan trọng nhất không?

Có. Gia đình được xem là nguyên nhân khách quan hàng đầu vì tác động sớm nhất và sâu nhất đến nhân cách trẻ.

Mạng xã hội có phải nguyên nhân khách quan của bạo lực học đường không?

Có. Mạng xã hội là nguyên nhân khách quan thuộc nhóm truyền thông, đặc biệt nguy hiểm qua hình thức bạo lực mạng (cyberbullying).

Nhà trường có thể gây ra bạo lực học đường không?

Có. Nhà trường quản lý lỏng lẻo, xử lý kỷ luật không công bằng hoặc thiếu chương trình kỹ năng sống là nguyên nhân khách quan từ phía giáo dục.

Làm thế nào để giảm thiểu tác động của nguyên nhân khách quan?

Cần sự phối hợp đồng bộ giữa gia đình, nhà trường và cơ quan quản lý nhà nước trong giám sát, giáo dục và kiểm soát nội dung truyền thông.

Nguyên nhân khách quan của bạo lực học đường bắt nguồn từ nhiều tầng lớp môi trường: từ gia đình — nơi hình thành nhân cách đầu tiên, đến nhà trường — nơi định hình hành vi xã hội, và xã hội rộng lớn với các tác nhân truyền thông ngày càng phức tạp. Điểm then chốt là các nguyên nhân này nằm ngoài tầm kiểm soát của học sinh, do đó trách nhiệm can thiệp thuộc về người lớn — cha mẹ, thầy cô, nhà quản lý và cộng đồng. Nhận diện đúng nguyên nhân khách quan là bước đầu tiên và quan trọng nhất để xây dựng giải pháp phòng ngừa bạo lực học đường hiệu quả và bền vững.