Nêu một số quy tắc an toàn khi sử dụng internet — Tin học chuẩn

Nêu một số quy tắc an toàn khi sử dụng internet: Các quy tắc cơ bản gồm bảo vệ thông tin cá nhân, sử dụng mật khẩu mạnh, không nhấp vào liên kết lạ, cập nhật phần mềm định kỳ và cẩn trọng khi dùng Wi-Fi công cộng. Nắm vững những nguyên tắc này giúp người dùng tránh lừa đảo, mã độc và rò rỉ dữ liệu trong môi trường mạng ngày càng tinh vi.

Một số quy tắc an toàn khi sử dụng internet

Theo báo cáo của Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia (NCA), tổng thiệt hại do lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam trong năm 2024 ước tính lên tới 18.900 tỷ đồng — cứ 220 người dùng smartphone thì có 1 người trở thành nạn nhân. Con số đó cho thấy việc tuân thủ quy tắc an toàn internet không còn là lời khuyên, mà đã trở thành kỹ năng sinh tồn số thiết yếu của mọi người dùng.

Các quy tắc an toàn khi sử dụng internet được chia thành 5 nhóm chính: bảo vệ thông tin cá nhân, bảo mật tài khoản, phòng tránh mã độc và lừa đảo, kiểm soát hành vi kết nối, và xử lý khi gặp sự cố. Người dùng áp dụng đầy đủ cả 5 nhóm sẽ giảm đáng kể nguy cơ bị tấn công mạng so với chỉ thực hiện một vài quy tắc rời rạc.

Quy tắc 1 — Bảo vệ thông tin cá nhân trên mạng

Thông tin cá nhân là mục tiêu số một của tội phạm mạng. Theo khảo sát của NCA, có tới 66,24% người dùng Việt Nam xác nhận thông tin của họ từng bị sử dụng trái phép, trong đó nguyên nhân phổ biến nhất là cung cấp thông tin khi mua hàng trực tuyến (73,99%) và chia sẻ trên mạng xã hội (62,13%).

Để bảo vệ thông tin cá nhân an toàn, người dùng cần tuân thủ một số nguyên tắc cụ thể sau:

• Không chia sẻ số điện thoại, địa chỉ nhà, số CCCD, thông tin tài khoản ngân hàng trên mạng xã hội hoặc với người lạ qua chat.
• Hạn chế công khai ngày sinh, quê quán, thói quen sinh hoạt — kẻ xấu có thể dùng các thông tin này để đoán mật khẩu hoặc trả lời câu hỏi bảo mật.
• Đọc kỹ chính sách bảo mật trước khi đăng ký tài khoản hoặc cung cấp thông tin cho bất kỳ ứng dụng, website nào.
• Kiểm tra quyền truy cập của ứng dụng — một ứng dụng đèn pin không cần quyền truy cập danh bạ hay vị trí GPS của bạn.

Quy tắc 2 — Sử dụng mật khẩu mạnh và xác thực hai lớp

Mật khẩu yếu hoặc dùng chung cho nhiều tài khoản là lỗ hổng bảo mật phổ biến nhất. Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia khuyến cáo sử dụng mật khẩu khác biệt cho mỗi tài khoản và kích hoạt xác thực hai yếu tố (2FA) để bảo vệ tài khoản cá nhân.

“Sử dụng mật khẩu mạnh, khác biệt cho mỗi tài khoản và kích hoạt xác thực hai yếu tố (2FA) — đây là biện pháp cơ bản nhưng hiệu quả cao nhất để bảo vệ tài khoản trực tuyến.” — Ông Vũ Ngọc Sơn, Trưởng ban Công nghệ, Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia

Một mật khẩu mạnh cần có ít nhất 12 ký tự, kết hợp chữ hoa, chữ thường, số và ký tự đặc biệt (ví dụ: Tr@nVanA_2024!). Không đặt mật khẩu theo tên, ngày sinh, hay các cụm từ đơn giản dễ đoán. Khi dùng máy tính công cộng, tuyệt đối không lưu mật khẩu trong trình duyệt và nhớ đăng xuất tài khoản ngay sau khi sử dụng xong.

Quy tắc 3 — Không nhấp vào liên kết và tệp đính kèm không rõ nguồn gốc

Tấn công lừa đảo qua liên kết giả mạo (phishing) là hình thức phổ biến nhất hiện nay. Theo thống kê của Bộ Công an, trong tháng 8/2024 đã có 815 vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản, trong đó 55% xảy ra qua mạng. Ba hình thức phổ biến nhất gồm: dụ dỗ đầu tư giả hứa hẹn lợi nhuận cao, giả mạo danh tính cơ quan tổ chức, và lừa thông báo trúng thưởng.

Để phòng tránh, người dùng cần ghi nhớ các nguyên tắc sau:

• Không mở email, tin nhắn có tệp đính kèm từ người không quen biết — kể cả khi tiêu đề trông khẩn cấp hoặc hấp dẫn.
• Kiểm tra URL trước khi nhấp — các trang web lừa đảo thường dùng địa chỉ gần giống trang chính thức nhưng có chữ cái thay thế (ví dụ: vietcomb-ank.com thay vì vietcombank.com).
• Không cài đặt phần mềm miễn phí không rõ nguồn gốc — đây là con đường phổ biến nhất để mã độc xâm nhập thiết bị.
• Xác minh trực tiếp khi nhận được yêu cầu chuyển tiền hoặc cung cấp mã OTP qua điện thoại — dù người gọi tự xưng là ngân hàng, công an hay người thân.

Quy tắc 4 — Cập nhật phần mềm và cài đặt bảo mật thường xuyên

Hệ điều hành và ứng dụng lỗi thời chứa các lỗ hổng bảo mật mà tin tặc biết cách khai thác. Theo số liệu từ Kaspersky, trong quý 2/2024 đã ghi nhận gần 21,9 triệu cuộc tấn công cục bộ tại Việt Nam — chủ yếu lây lan qua thiết bị lưu trữ di động và phần mềm không được cập nhật.

Các hành động cần thực hiện định kỳ bao gồm bật tính năng tự động cập nhật (auto-update) cho hệ điều hành Windows, macOS, iOS và Android. Người dùng cũng cần cài đặt phần mềm diệt virus từ nhà cung cấp uy tín, cập nhật chữ ký virus thường xuyên. Ngoài ra, thay đổi mật khẩu Wi-Fi định kỳ và khởi động lại router hàng tuần giúp loại bỏ các mã độc đã xâm nhập vào thiết bị mạng gia đình.

Quy tắc 5 — Thận trọng với Wi-Fi công cộng và mạng lạ

Wi-Fi công cộng tại quán cà phê, sân bay, trung tâm thương mại là môi trường lý tưởng cho các cuộc tấn công nghe lén (man-in-the-middle). Kẻ xấu có thể giả mạo điểm phát Wi-Fi miễn phí để đánh cắp dữ liệu người dùng kết nối vào.

Khi buộc phải dùng Wi-Fi công cộng, người dùng tuyệt đối không đăng nhập tài khoản ngân hàng, không giao dịch tài chính, không nhập mật khẩu quan trọng. Sử dụng VPN (mạng riêng ảo) là giải pháp hiệu quả để mã hóa dữ liệu truyền đi khi kết nối Wi-Fi công cộng. Ngoài ra, tắt tính năng kết nối Wi-Fi tự động trên điện thoại để tránh thiết bị tự động kết nối vào mạng lạ mà không có sự cho phép của người dùng.

Quy tắc 6 — Kiểm tra độ tin cậy của thông tin trước khi chia sẻ

Tin giả (fake news) và thông tin sai lệch lan truyền rất nhanh trên mạng xã hội. Chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng không chỉ gây hại cho cộng đồng mà còn có thể khiến người chia sẻ vi phạm pháp luật theo quy định của Luật An ninh mạng 2018 của Việt Nam.

Trước khi chia sẻ bất kỳ thông tin nào, cần kiểm tra xem thông tin đó có đến từ cơ quan báo chí chính thống, tổ chức uy tín hay trang web có tên miền rõ ràng không. Người dùng có thể tra cứu tên miền nghi vấn lừa đảo qua cổng tracuutenmien.gov.vn do Bộ Thông tin và Truyền thông vận hành. Không tin vào các thông tin hứa hẹn “kiếm tiền nhanh”, “trúng thưởng không điều kiện” hay “đầu tư lợi nhuận 30–50%/tháng” — đây là dấu hiệu nhận biết của hầu hết các chiêu trò lừa đảo tài chính phổ biến nhất.

Quy tắc dành riêng cho trẻ em — Hướng dẫn sử dụng internet an toàn

Trẻ em và thanh thiếu niên là nhóm dễ tổn thương nhất trên không gian mạng. Theo Bộ Thông tin và Truyền thông, trẻ em Việt Nam từ 6–17 tuổi dùng internet trung bình hơn 5 tiếng mỗi ngày — nhưng phần lớn chưa được trang bị kỹ năng nhận biết nguy cơ. Dưới đây là so sánh giữa hành vi an toàn và không an toàn cần dạy cho trẻ:

Câu hỏi thường gặp về quy tắc an toàn khi sử dụng internet

Làm gì khi phát hiện tài khoản mạng xã hội bị hack?

Lập tức đổi mật khẩu, thu hồi quyền truy cập của thiết bị lạ, bật xác thực 2 lớp và thông báo cho bạn bè để tránh bị lừa đảo qua danh tính của bạn.

Xác thực hai yếu tố (2FA) là gì và cách bật?

2FA là lớp bảo mật thứ hai ngoài mật khẩu, thường là mã OTP gửi qua SMS hoặc ứng dụng Authenticator. Vào phần cài đặt bảo mật của từng tài khoản để bật tính năng này.

Có nên dùng ứng dụng quản lý mật khẩu không?

Có. Ứng dụng như Bitwarden hoặc 1Password giúp lưu mật khẩu mạnh khác nhau cho từng tài khoản mà không cần nhớ hết, an toàn hơn ghi vào giấy.

Làm thế nào để kiểm tra một website có an toàn không?

Kiểm tra địa chỉ URL bắt đầu bằng https:// và có biểu tượng ổ khóa. Tra cứu tên miền tại tracuutenmien.gov.vn nếu nghi ngờ lừa đảo.

Bị lừa đảo trực tuyến mất tiền phải làm gì?

Báo ngay cho ngân hàng để phong tỏa giao dịch, sau đó trình báo Công an địa phương hoặc gọi đường dây 1800 888 66 của Bộ Công an về tội phạm mạng.

Những quy tắc an toàn khi sử dụng internet không phức tạp, nhưng đòi hỏi sự thực hành nhất quán mỗi ngày. Từ việc đặt mật khẩu mạnh, kiểm tra liên kết trước khi nhấp, đến việc dạy con em nhận biết nguy hiểm trực tuyến — mỗi hành động nhỏ đều có thể ngăn chặn những thiệt hại lớn về tài chính và quyền riêng tư. Trong bối cảnh tội phạm mạng ngày càng ứng dụng AI, Deepfake và công nghệ tinh vi hơn, nâng cao ý thức an toàn số chính là cách bảo vệ bản thân và gia đình hiệu quả nhất.