Khí hậu Bắc Á có đặc điểm gì? Phân tích Địa lý 7 đầy đủ chuẩn

Khí hậu Bắc Á là khí hậu lạnh giá khắc nghiệt, mang tính lục địa sâu sắc với mùa đông kéo dài, nhiệt độ có thể xuống dưới -50°C, mùa hè ngắn và mát mẻ. Vùng Siberia thuộc Liên bang Nga chiếm gần như toàn bộ diện tích Bắc Á, nơi hình thành trung tâm áp cao Siberia có ảnh hưởng đến khí hậu toàn Đông Á, kể cả Việt Nam.

Khí hậu Bắc Á là gì?

Khí hậu Bắc Á là kiểu khí hậu lục địa lạnh giá khắc nghiệt, đặc trưng bởi mùa đông dài và cực lạnh, mùa hè ngắn và mát mẻ, bao phủ toàn bộ vùng Siberia của Liên bang Nga, trải dài từ dãy núi Ural ở phía tây đến Thái Bình Dương ở phía đông. Khu vực này nằm trong phạm vi vĩ độ khoảng 50° Bắc đến trên 70° Bắc, thuộc hai đới khí hậu chính là ôn đới lục địa và cận cực.

Do nằm ở vĩ độ cao và là khối lục địa rộng lớn cách xa đại dương, Bắc Á có biên độ nhiệt năm rất lớn, lượng mưa thấp và phân bố không đều. Khí hậu nơi đây tạo ra các hệ sinh thái đặc trưng như rừng taiga, đài nguyên và lớp băng vĩnh cửu, đồng thời sinh ra trung tâm áp cao Siberia — nguồn gốc của gió mùa đông bắc tác động đến nhiều quốc gia châu Á.

Đặc điểm khí hậu Bắc Á nổi bật

Khí hậu Bắc Á mang ba đặc điểm cốt lõi khiến khu vực này trở thành một trong những vùng lạnh nhất Bắc bán cầu, chỉ sau vùng cực:

• Mùa đông dài và cực lạnh: Mùa đông kéo dài 6-8 tháng, nhiệt độ trung bình tháng 1 tại Yakutsk đạt -38,6°C, có thời điểm xuống tới -60°C. Tuyết bao phủ mặt đất có thể tồn tại tới 9 tháng ở phần cực bắc.
• Mùa hè ngắn và mát mẻ: Mùa hè chỉ kéo dài 2-3 tháng, nhiệt độ ban ngày có thể lên 25-30°C, thậm chí đạt gần 40°C tại Verkhoyansk (tháng 6/2020). Ban đêm mùa hè vẫn khá lạnh.
• Biên độ nhiệt năm cực lớn: Chênh lệch nhiệt độ giữa mùa đông và mùa hè tại Siberia có thể vượt 100°C — cao nhất thế giới, theo ghi nhận tại lưu vực sông Yana.
• Lượng mưa thấp, giáng thủy chủ yếu là tuyết: Do tốc độ bay hơi thấp và không khí lục địa khô, lượng mưa cả năm thường dưới 500 mm, một số vùng như Sakha gần như khô hạn.

Sự kết hợp của nhiệt độ cực đoan, giáng thủy ít và lớp băng vĩnh cửu đã hình thành một hệ khí hậu độc đáo, chi phối toàn bộ cảnh quan tự nhiên và hoạt động sống của con người tại Bắc Á.

Các đới và kiểu khí hậu tại Bắc Á

Bắc Á có sự phân hóa khí hậu theo vĩ độ, từ ôn đới lục địa ở phía nam đến cận cực và cực ở vùng cực bắc. Bảng dưới đây tổng hợp các đới khí hậu chính trong khu vực:

Theo phân loại khí hậu Köppen, phần lớn Bắc Á thuộc nhóm Dfc, Dwc và Dfd — các kiểu khí hậu lục địa ẩm với mùa đông khô, rất lạnh. Yakutsk và Verkhoyansk được xếp vào vùng có biên độ dao động nhiệt độ theo mùa cực đoan nhất hành tinh.

Nguyên nhân khí hậu Bắc Á lạnh giá khắc nghiệt

Ba yếu tố địa lý chính quyết định sự khắc nghiệt của khí hậu Bắc Á: vĩ độ cao, vị trí lục địa sâu và trung tâm áp cao Siberia. Theo giáo sư khí tượng học Alex DeCaria (Đại học Millersville, Pennsylvania), “Siberia lạnh như vậy là do sự kết hợp của vĩ độ cao và nó là một khối đất rộng lớn, vì đất liền nóng lên và nguội đi nhanh hơn đại dương”.

Vào mùa đông, điều kiện áp suất cao trên lục địa vĩ độ cao tạo ra không khí ổn định, độ ẩm thấp và bầu trời quang đãng — cho phép bức xạ sóng dài từ Trái Đất thoát ra vũ trụ, dẫn đến nhiệt độ bề mặt rất lạnh — hình thành nên Siberian High, một khu áp cao bán vĩnh viễn có lõi khí áp từng đo được tới 1080 mb.

Ngoài ra, lớp tuyết và băng bao phủ Bắc Á có khả năng phản xạ phần lớn bức xạ mặt trời (hiệu ứng albedo) khiến khu vực không tích được nhiệt. Ở một số thành phố như Yakutsk, địa hình thung lũng còn tạo ra hiện tượng “hồ không khí lạnh” — không khí lạnh bị mắc kẹt ở đáy thung lũng và được khuếch đại bởi các dãy núi xung quanh, theo nhận định của giảng viên Jouni Räisänen (Đại học Helsinki, Phần Lan).

Thảm thực vật và hệ sinh thái thích nghi với khí hậu Bắc Á

Khí hậu Bắc Á quyết định sự phân bố của các kiểu thảm thực vật rõ rệt theo đai vĩ độ, từ rừng taiga ở miền nam đến đài nguyên ở miền cực bắc:

• Rừng lá kim (taiga): Quần thể rừng lớn nhất hành tinh, bao phủ phần lớn Siberia. Các loài thông rụng lá đặc biệt phát triển ở miền đông Siberia — nơi có mùa đông lạnh nhất Bắc bán cầu, bên cạnh vân sam, bạch dương và tùng.
• Đài nguyên (tundra): Xuất hiện ở vùng cực bắc, nơi mùa sinh trưởng quá ngắn để cây thân gỗ tồn tại. Thảm phủ chủ yếu là rêu, địa y và các loài cỏ chịu lạnh.
• Đất podzol: Hình thành dưới rừng lá kim trong điều kiện khí hậu lạnh giá, phân bố chủ yếu ở khu vực Bắc Á trong giới hạn từ 45°B đến 65°B, theo tài liệu Địa lí 10 Kết nối tri thức.
• Lớp băng vĩnh cửu (permafrost): Gần một phần tư diện tích đất liền Bắc Á nằm trên lớp băng vĩnh cửu — lớp đất đóng băng quanh năm có độ sâu từ vài chục đến hàng trăm mét.

Động vật Bắc Á cũng có cơ chế thích nghi đặc biệt: gấu nâu, tuần lộc, cáo Bắc Cực, chồn zibelin và hổ Siberia đều có lớp lông dày, khả năng tích mỡ và một số loài chuyển sang ngủ đông để tồn tại qua mùa khắc nghiệt.

Ảnh hưởng của khí hậu Bắc Á đến đời sống và kinh tế

Khí hậu khắc nghiệt vừa là rào cản vừa là nguồn tài nguyên đặc biệt cho khu vực Bắc Á. Dân cư thưa thớt — Siberia chiếm khoảng 77% diện tích Liên bang Nga nhưng chỉ có khoảng một phần tư dân số Nga sinh sống.

Hoạt động nông nghiệp bị hạn chế nghiêm trọng do mùa sinh trưởng ngắn và lớp băng vĩnh cửu. Người dân Yakutsk phải dự trữ trung bình tới 500 kg lương thực mỗi người cho mùa đông. Nhà cửa phải xây trên cọc sàn để tránh nhiệt từ bên trong làm tan lớp băng vĩnh cửu bên dưới.

Đổi lại, Bắc Á sở hữu trữ lượng khoáng sản và năng lượng khổng lồ, bao gồm dầu mỏ, khí đốt, than đá, vàng, kim cương, niken và đồng — đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế Nga và thương mại năng lượng toàn cầu.

Biến đổi khí hậu tác động đến Bắc Á

Bắc Á đang ấm lên nhanh hơn mức trung bình toàn cầu. Theo báo cáo của các nhà khoa học châu Âu về sự ấm lên của Bắc Cực, nhiệt độ Siberia — nơi có nhiệt độ trung bình mùa đông khoảng -50°C — đã ấm lên bất thường kể từ tháng 1/2020. Ngày 20/6/2020, thị trấn Verkhoyansk ghi nhận mức nhiệt 38°C, được coi là kỷ lục nhiệt độ cao nhất trong lịch sử Vòng Bắc Cực.

Hệ quả đang hiện hữu rất rõ. Các nhà khoa học dự báo đến năm 2050, hàng ngàn kilomet đường ống, đường giao thông, tòa nhà, mỏ dầu và cơ sở hạ tầng khắp Bắc Cực sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng do lớp băng vĩnh cửu tan chảy, với thiệt hại có thể lên tới hàng trăm tỷ USD. Tháng 8/2019, hơn 4 triệu ha rừng taiga Siberia đã bốc cháy — rừng Bắc Á lưu trữ khoảng 50% lượng carbon trong lòng đất của thế giới, nên cháy rừng và tan băng ở đây đẩy nhanh vòng luẩn quẩn của biến đổi khí hậu toàn cầu.

Khí hậu Bắc Á ảnh hưởng đến Việt Nam như thế nào

Trung tâm áp cao Siberia chính là nguồn gốc của gió mùa đông bắc mang không khí lạnh xuống miền Bắc Việt Nam mỗi mùa đông. Khi áp suất vùng lõi tăng mạnh — có thời điểm đạt tới 1080 mb theo Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia — miền Bắc Việt Nam sẽ hứng chịu những đợt rét đậm, rét hại.

Một số điều cần lưu ý khi theo dõi tác động từ Bắc Á:

• Thời điểm tăng cường không khí lạnh: Không khí lạnh thường tràn xuống Việt Nam nhiều nhất từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau, với 3-4 đợt mỗi tháng ở miền Bắc.
• Mức rét đậm, rét hại: Rét đậm khi nhiệt độ trung bình dưới 15°C, rét hại khi dưới 13°C — người dân vùng núi cao như Sapa, Mẫu Sơn cần theo dõi dự báo để ứng phó kịp thời.
• Tác động trái chiều của biến đổi khí hậu: Dù Bắc Á đang ấm lên, các đợt lạnh đột biến vẫn có thể xảy ra do sự xáo trộn của xoáy cực — nhiệt độ thất thường cả hai chiều là kịch bản mới.

Câu hỏi thường gặp về khí hậu Bắc Á

Bắc Á gồm những nước nào?

Bắc Á gần như chỉ gồm vùng Siberia thuộc Liên bang Nga, rộng hơn 13,1 triệu km².

Nơi nào ở Bắc Á lạnh nhất thế giới?

Verkhoyansk và Oymyakon ở Cộng hòa Sakha (Nga) từng ghi nhận nhiệt độ xuống tới -68°C.

Khí hậu Bắc Á thuộc đới nào?

Chủ yếu thuộc đới ôn đới lục địa lạnh và cận cực; phần cực bắc thuộc đới cực (hàn đới).

Vì sao Bắc Á ít dân cư?

Do khí hậu lạnh giá khắc nghiệt, băng vĩnh cửu và mùa sinh trưởng ngắn gây khó khăn cho nông nghiệp, xây dựng.

Khí hậu Bắc Á là một trong những hệ khí hậu khắc nghiệt và đặc biệt nhất hành tinh, vừa tạo nên cảnh quan taiga – đài nguyên hùng vĩ, vừa sinh ra trung tâm áp cao chi phối toàn bộ thời tiết mùa đông Đông Á. Hiểu về khí hậu Bắc Á không chỉ giúp lý giải nguồn gốc của những đợt rét ở Việt Nam mà còn cho thấy mức độ dễ tổn thương của các hệ sinh thái vùng cực trước làn sóng biến đổi khí hậu đang gia tốc.