ASEAN được thành lập năm 1967 trong bối cảnh lịch sử nào?

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) được thành lập năm 1967 trong bối cảnh cuộc cách mạng khoa học – kĩ thuật hiện đại diễn ra mạnh mẽ, hầu hết các nước Đông Nam Á đã giành được độc lập và đang đối mặt với áp lực từ Chiến tranh lạnh. Đây là câu trả lời chuẩn trong chương trình Lịch sử lớp 12, đồng thời là nền tảng để hiểu toàn bộ hành trình hơn nửa thế kỷ phát triển của tổ chức khu vực quan trọng nhất Đông Nam Á.

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ASEAN được thành lập năm 1967 trong bối cảnh nào?

Ngày 8 tháng 8 năm 1967, ASEAN chính thức ra đời tại Bangkok, Thái Lan. Theo sách giáo khoa Lịch sử 12 (chương trình Chân trời sáng tạo), đáp án chuẩn cho câu hỏi này là: ASEAN được thành lập trong bối cảnh cuộc cách mạng khoa học – kĩ thuật hiện đại diễn ra mạnh mẽ — thúc đẩy nhu cầu hợp tác để phát triển kinh tế, tiếp cận thành tựu công nghệ và rút ngắn khoảng cách với các nước phát triển.

Bên cạnh đó, theo Wikipedia tiếng Việt và Tạp chí Cộng sản, 3 động lực cốt lõi tạo ra ASEAN gồm: mục tiêu xây dựng đất nước, phát triển kinh tế, và ổn định chính trị – an ninh. Các nước trong vùng khi đã mất niềm tin vào các cường quốc bên ngoài đã tìm đến nhau để hỗ trợ lẫn nhau trong bối cảnh đầy bất ổn của thập niên 1960.

Bối cảnh lịch sử khu vực Đông Nam Á trước năm 1967

Làn sóng độc lập dân tộc và nhu cầu hợp tác tự chủ

Trong thập niên 1950 – 1960, làn sóng giải thực dân diễn ra mạnh mẽ trên toàn châu Á. Hầu hết các quốc gia Đông Nam Á lần lượt giành được độc lập khỏi ách thực dân phương Tây — Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan đều đã có chính quyền tự chủ trước năm 1967. Theo nhận định từ Wikipedia tiếng Việt, giới cầm quyền muốn được tự do thực hiện các chính sách độc lập, với nhận thức rằng các nước láng giềng sẽ không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau.

Xây dựng quốc gia luôn là thách thức lớn và dễ bị can thiệp từ bên ngoài. Vì vậy, nhu cầu liên kết khu vực để bảo vệ chủ quyền, phát triển kinh tế và duy trì ổn định nội bộ trở thành động lực thiết thực hơn bao giờ hết.

Chiến tranh lạnh và sức ép từ trật tự thế giới hai cực

Thập niên 1960 là thời điểm Chiến tranh lạnh đang ở đỉnh điểm căng thẳng. Mĩ và Liên Xô cạnh tranh ảnh hưởng trực tiếp tại Đông Nam Á — điều này thể hiện rõ nhất qua cuộc chiến tranh do Mỹ tiến hành tại Việt Nam, lan rộng ra toàn Đông Dương và tác động mạnh mẽ đến toàn bộ khu vực.

Theo phân tích của Tạp chí Cộng sản (Nhà Xuất bản Chính trị Quốc gia), Đông Nam Á là điểm nóng của Chiến tranh lạnh — khác với các khu vực khác trên thế giới. Trong khi châu Âu, châu Phi và Nam Á thành lập tổ chức khu vực trong điều kiện hòa bình, các nước Đông Nam Á phải đối mặt với xung đột thực sự. Mặc dù ASEAN đề ra mục tiêu hợp tác kinh tế và xã hội, nhưng vấn đề an ninh khu vực trở thành mục tiêu đặc biệt quan trọng chi phối hoạt động của Hiệp hội trong nhiều thập niên đầu.

Các tiền thân tổ chức khu vực trước khi ASEAN ra đời

ASEAN không phải là tổ chức khu vực đầu tiên ở Đông Nam Á. Trước năm 1967, đã có một số nỗ lực hợp tác khu vực nhưng đều thất bại hoặc hạn chế về quy mô.

• SEAFET (1959) — Hiệp ước Hữu nghị và Kinh tế Đông Nam Á: Sáng kiến sơ khai nhất về liên kết kinh tế vùng, nhưng không đủ tầm vóc để tồn tại bền vững.
• ASA (1961) — Hiệp hội Đông Nam Á: Gồm Thái Lan, Philippines và Malaysia — đây là tổ chức tiền thân trực tiếp mà ASEAN sau này kế thừa.
• MAPHILINDO (1963) — Liên hiệp Maphilindo: Liên minh giữa Malaysia, Philippines và Indonesia nhằm giải quyết tranh chấp lãnh thổ, nhưng tan rã nhanh chóng do mâu thuẫn nội bộ.

Sự thất bại của các tổ chức trên cho thấy Đông Nam Á cần một cấu trúc hợp tác rộng hơn, bao gồm đủ 5 quốc gia và có nền tảng mục tiêu rõ ràng hơn. Đây chính là tiền đề ra đời của ASEAN vào năm 1967.

Sự kiện ký kết Tuyên bố Bangkok ngày 8/8/1967 — Mốc khai sinh ASEAN

“Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và phát triển văn hóa trong khu vực thông qua những nỗ lực chung trên tinh thần bình đẳng và hợp tác nhằm củng cố nền tảng cho một cộng đồng thịnh vượng và hòa bình của các quốc gia Đông Nam Á.” — Tuyên bố Bangkok, 8/8/1967

Ngày 8/8/1967, tại Bộ Ngoại giao Thái Lan ở Bangkok, Ngoại trưởng 5 quốc gia gặp nhau và ký kết Tuyên bố Bangkok — văn kiện khai sinh chính thức của ASEAN. 5 nhà sáng lập được lịch sử ghi nhận là:

• Adam Malik — Ngoại trưởng Indonesia
• Abdul Razak — Ngoại trưởng Malaysia
• Narciso Ramos — Ngoại trưởng Philippines
• S. Rajaratnam — Ngoại trưởng Singapore
• Thanat Khoman — Ngoại trưởng Thái Lan

Tuyên bố Bangkok chỉ dài 2 trang, có nội dung đơn giản và chưa có ràng buộc pháp lý chặt chẽ. Tuy vậy, theo Nhân Dân điện tử, văn kiện này chứa đựng trong đó những mong mỏi và khát khao về hòa bình, thịnh vượng bền vững cho thế hệ mai sau — khởi điểm của một hành trình hơn 57 năm.

Mục tiêu của ASEAN theo Tuyên bố Bangkok 1967

Tuyên bố Bangkok xác định rõ các mục tiêu cốt lõi của Hiệp hội. Theo thông tin từ Cổng thông tin tỉnh Bạc Liêu và trang chuyên đề ASEAN của Báo Nhân Dân, các mục tiêu bao gồm:

• Thúc đẩy hòa bình và ổn định khu vực thông qua tôn trọng công lý và pháp quyền, tuân thủ các nguyên tắc của Hiến chương Liên Hợp Quốc.
• Đẩy mạnh hợp tác kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật và hành chính giữa các nước thành viên.
• Hỗ trợ lẫn nhau trong giáo dục, đào tạo và nghiên cứu để nâng cao năng lực nội tại của từng quốc gia.
• Mở rộng thương mại và hợp tác nông nghiệp, công nghiệp để phát triển kinh tế bền vững.
• Duy trì quan hệ hữu nghị với các tổ chức khu vực và quốc tế để hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế toàn cầu.

Quá trình mở rộng thành viên ASEAN từ 1967 đến nay

Từ 5 thành viên sáng lập ban đầu, ASEAN từng bước mở rộng để trở thành ngôi nhà chung của toàn bộ khu vực Đông Nam Á. Bảng dưới đây tổng hợp lịch trình gia nhập của từng quốc gia, theo dữ liệu từ Wikipedia tiếng Việt và trang chuyên đề của Báo Nhân Dân:

Việt Nam chính thức gia nhập ASEAN tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao lần thứ 28 vào tháng 7 năm 1995. Đây là bước ngoặt quan trọng, đánh dấu Việt Nam hội nhập sâu hơn vào cộng đồng khu vực sau nhiều thập niên đứng ngoài Hiệp hội.

Vai trò của ASEAN sau hơn 57 năm phát triển

Từ một Hiệp hội khá lỏng lẻo khi mới thành lập, ASEAN đã phát triển thành một Cộng đồng với ba trụ cột gồm: Cộng đồng Chính trị – An ninh, Cộng đồng Kinh tế và Cộng đồng Văn hóa – Xã hội — chính thức hình thành vào ngày 31/12/2015.

Theo đánh giá từ Nhà Xuất bản Chính trị Quốc gia trong công trình “ASEAN — Cuộc hành trình nửa thế kỷ (1967–2017)”, ASEAN đã góp phần biến Đông Nam Á từ một điểm nóng của Chiến tranh lạnh thành một khu vực hòa bình, ổn định; từ những nền kinh tế tản mạn và phụ thuộc thành một thị trường kinh tế tự chủ được gắn kết nội khối. Năm 2024, tổng GDP của khối ASEAN ước tính đạt khoảng 3,8 nghìn tỷ USD, khiến đây trở thành một trong những nền kinh tế khu vực lớn nhất thế giới nếu tính theo khối.

Câu hỏi thường gặp về ASEAN thành lập năm 1967

ASEAN được thành lập vào ngày tháng năm nào?

ASEAN được thành lập chính thức vào ngày 8 tháng 8 năm 1967 tại Bangkok, Thái Lan, thông qua Tuyên bố Bangkok.

5 nước sáng lập ASEAN gồm những nước nào?

Năm quốc gia sáng lập ASEAN là Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan.

Việt Nam gia nhập ASEAN năm nào?

Việt Nam chính thức gia nhập ASEAN vào ngày 28/7/1995, trở thành thành viên thứ 7 của Hiệp hội.

Đáp án bối cảnh thành lập ASEAN 1967 trong đề thi trắc nghiệm là gì?

Theo sách giáo khoa Lịch sử 12, đáp án đúng là: ASEAN thành lập trong bối cảnh cuộc cách mạng khoa học – kĩ thuật hiện đại diễn ra mạnh mẽ. Các đáp án nhiễu thường gặp (Liên Xô – Mĩ chấm dứt Chiến tranh lạnh, Việt Nam kết thúc kháng chiến, trật tự Ianta sụp đổ) đều xảy ra sau năm 1967 nên loại ngay.

ASEAN hiện có bao nhiêu thành viên?

Hiện tại ASEAN có 11 thành viên, sau khi Đông Timor chính thức gia nhập vào tháng 10 năm 2025.

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ASEAN được thành lập năm 1967 trong bối cảnh đặc biệt — nơi giao nhau giữa làn sóng độc lập dân tộc, áp lực Chiến tranh lạnh và cuộc cách mạng khoa học – kĩ thuật đang thay đổi thế giới. Từ 5 quốc gia ký kết bản Tuyên bố Bangkok chỉ dài 2 trang, ASEAN đã trở thành mái nhà chung của 11 quốc gia Đông Nam Á — minh chứng cho sức mạnh của hợp tác khu vực khi được xây dựng trên nền tảng tôn trọng chủ quyền và cùng hướng đến thịnh vượng chung.