Dạng địa hình chủ yếu ở châu Phi là gì? Đặc điểm Địa lý 7

Dạng địa hình chủ yếu ở châu Phi là sơn nguyên và bồn địa — toàn bộ lục địa có thể được coi như một khối cao nguyên khổng lồ với độ cao trung bình khoảng 750 m, trên đó chủ yếu là các sơn nguyên xen kẽ các bồn địa thấp. Châu Phi rất ít núi cao và đồng bằng, tạo nên một cấu trúc địa hình đặc trưng không giống bất kỳ châu lục nào khác trên Trái Đất.

Dạng địa hình chủ yếu ở châu Phi là gì?

Theo SGK Địa lý 7 (Bài 26 — Thiên nhiên Châu Phi), dạng địa hình chủ yếu ở châu Phi là sơn nguyên và bồn địa. Đây là đáp án A trong các câu hỏi trắc nghiệm dạng nhận diện địa hình châu Phi.

Địa hình châu Phi khá đơn giản so với các châu lục khác. Có thể hình dung toàn bộ lục địa như một khối cao nguyên khổng lồ, cao trung bình trên 750 m so với mực nước biển, trên đó nổi lên các sơn nguyên rộng lớn và xen kẽ là các bồn địa thấp. Châu Phi có rất ít núi cao thực sự và các đồng bằng thấp ven biển cũng rất hẹp — điểm hoàn toàn trái ngược với châu Á hay châu Âu.

Hướng nghiêng chung của địa hình châu Phi là từ đông nam xuống tây bắc: phần đông nam cao hơn, phần tây bắc thấp hơn.

Sơn nguyên và bồn địa châu Phi: đặc điểm và phân bố cụ thể

Hai dạng địa hình chủ yếu này phân bố rõ ràng trên khắp lục địa, có thể đọc tên và xác định trên bản đồ:

Ngoài các sơn nguyên và bồn địa, châu Phi còn có hai dãy núi đáng chú ý là dãy At-lat (Bắc Phi — hệ núi trẻ chạy qua Maroc, Angiêri, Tuynidi) và dãy Đrê-ken-bec (Nam Phi — chạy dọc ven biển phía đông nam), cùng đỉnh Kilimanjaro (5.895 m) — đỉnh cao nhất châu Phi nằm ở Tanzania.

Tại sao địa hình châu Phi chủ yếu là sơn nguyên và bồn địa?

Cấu trúc địa hình đặc biệt của châu Phi được giải thích bởi lịch sử địa chất lâu dài và đặc điểm của mảng kiến tạo:

• Nền địa chất cổ và ổn định: Châu Phi nằm trên một trong những mảng kiến tạo cổ nhất và ổn định nhất Trái Đất — mảng Phi. Không có va chạm mảng lớn nào tạo ra các dãy núi trẻ cao như Himalaya (sản phẩm va chạm giữa mảng Ấn Độ và mảng Á-Âu) hay Andes (va chạm mảng Nam Mỹ với mảng Nazca). Vì thế, địa hình không bị nâng lên thành núi cao mà duy trì dạng cao nguyên cổ bào mòn.
• Bào mòn lâu dài: Hàng trăm triệu năm bào mòn đã san phẳng các núi cổ thành các sơn nguyên rộng lớn có độ cao tương đối đồng đều từ 1.000 đến 2.500 m.
• Sụt lún kiến tạo tạo bồn địa: Ở nhiều khu vực, các khối đất sụt lún theo đứt gãy kiến tạo tạo thành các bồn địa rộng lớn — điển hình nhất là bồn địa Công-gô và đới đứt gãy Đông Phi (Great Rift Valley).
• Ít vận động kiến tạo hiện đại: Theo báo cáo của Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS), phần lớn lục địa Phi hiện nay ít chịu tác động của các vận động kiến tạo tích cực, ngoại trừ khu vực đới đứt gãy Đông Phi — nơi mảng Phi đang tách dần tạo tiền đề hình thành một lục địa mới trong tương lai địa chất xa.

Ảnh hưởng của địa hình đến khí hậu và phân bố dân cư châu Phi

Địa hình sơn nguyên và bồn địa không chỉ là đặc điểm địa lý thuần túy — nó tác động trực tiếp đến khí hậu, phân bố dân cư và phát triển kinh tế của toàn lục địa.

• Khí hậu khô hạn mở rộng: Địa hình dạng khối, đường bờ biển ít bị chia cắt khiến ảnh hưởng của biển không thể thâm nhập sâu vào nội địa. Đây là một trong những nguyên nhân khiến hoang mạc Xa-ha-ra (diện tích khoảng 8,6 triệu km² — hoang mạc cát lớn nhất thế giới) và hoang mạc Kalahari, Namib ở phía nam hình thành và mở rộng.
• Phân bố dân cư không đều: Dân cư tập trung đông nhất ở ven biển cực Bắc, cực Nam, ven vịnh Ghi-nê và đặc biệt là thung lũng sông Nin — nơi có đất đai màu mỡ và nguồn nước ổn định. Ngược lại, các bồn địa khô hạn và hoang mạc gần như không có người sinh sống.
• Khoáng sản phong phú trong sơn nguyên: Các sơn nguyên cổ của châu Phi chứa đựng nguồn khoáng sản đặc biệt phong phú — vàng, kim cương, đồng, côban, uranium, dầu mỏ, khí đốt. Theo Ủy ban Kinh tế Châu Phi của Liên Hợp Quốc (UNECA), châu Phi chiếm khoảng 30% trữ lượng khoáng sản toàn cầu, tập trung chủ yếu ở các khu vực sơn nguyên Trung và Nam Phi.
• Thách thức giao thông: Địa hình cao trung bình nhưng dốc đứng ở ven biển khiến việc xây dựng đường giao thông từ bờ biển vào nội địa tốn kém hơn nhiều so với các châu lục khác, đây là một yếu tố lịch sử cản trở phát triển kinh tế.

So sánh địa hình châu Phi với các châu lục khác

Điểm đặc biệt của địa hình châu Phi trở nên rõ ràng hơn khi đặt cạnh các châu lục khác:

• Châu Á: Có đủ mọi dạng địa hình — núi trẻ rất cao (Himalaya với đỉnh Everest 8.849 m), sơn nguyên, đồng bằng rộng lớn, bồn địa kín. Địa hình phức tạp và đa dạng hơn châu Phi rất nhiều.
• Châu Âu: Chủ yếu là đồng bằng rộng (Đồng bằng Đông Âu chiếm hơn 50% diện tích) xen núi trẻ phía nam (Alps, Pyrenees). Trái ngược hoàn toàn với châu Phi vốn ít đồng bằng thấp.
• Nam Mỹ: Có dãy Andes trẻ chạy dọc ven Thái Bình Dương và đồng bằng Amazon rộng lớn — hai dạng địa hình này đều không phải đặc trưng của châu Phi.
• Châu Phi: Độc đáo ở chỗ toàn lục địa là một khối cao nguyên cổ đồng đều, ít núi trẻ và ít đồng bằng thấp. Đây là lý do châu Phi được gọi là “lục địa cao” — độ cao trung bình 750 m, cao hơn châu Âu (300 m) và bắc Mỹ (700 m).

Câu hỏi thường gặp về dạng địa hình chủ yếu ở châu Phi

Đáp án đúng cho câu hỏi “dạng địa hình chủ yếu ở châu Phi là gì?” là gì?

Đáp án đúng là A — bồn địa và sơn nguyên (hoặc sơn nguyên và bồn địa). Châu Phi rất ít núi cao và đồng bằng thấp.

Châu Phi có những sơn nguyên nào lớn?

Hai sơn nguyên tiêu biểu là sơn nguyên Ê-ti-ô-pi-a (Đông Bắc Phi) và sơn nguyên Đông Phi (Kenya, Tanzania, Uganda).

Các bồn địa lớn của châu Phi gồm những bồn địa nào?

Bốn bồn địa lớn nhất là bồn địa Công-gô, bồn địa Sát, bồn địa Nin Thượng và bồn địa Ca-la-ha-ri.

Tại sao châu Phi ít đồng bằng?

Vì châu Phi nằm trên mảng kiến tạo cổ ổn định, không có sông lớn đủ phù sa bồi tụ thành đồng bằng rộng như châu Á hay châu Âu.

Tóm lại, dạng địa hình chủ yếu ở châu Phi là sơn nguyên và bồn địa — phản ánh bản chất của một lục địa cổ ổn định về mặt kiến tạo, ít bị vận động địa chất hiện đại. Hiểu rõ cấu trúc địa hình này là chìa khóa để lý giải sự phân bố khí hậu, dân cư và tài nguyên khoáng sản đặc biệt phong phú của châu lục đen — lục địa có diện tích lớn thứ hai thế giới với hơn 30 triệu km².