Chùa Một Cột được xây dựng dưới triều đại nào? Lịch sử di tích

Chùa Một Cột được xây dựng dưới triều đại nhà Lý, cụ thể là dưới thời vua Lý Thái Tông vào mùa đông tháng 10 (âm lịch) năm Kỷ Sửu 1049, niên hiệu Sùng Hưng Đại Bảo thứ nhất. Ngôi chùa mang tên Diên Hựu — nghĩa là “phúc lành dài lâu” — là biểu tượng kiến trúc Phật giáo ngàn năm của Thăng Long, nay thuộc quận Ba Đình, Hà Nội.

Chùa Một Cột được xây dựng dưới triều đại nào?

Chùa Một Cột được xây dựng dưới triều đại nhà Lý, do vua Lý Thái Tông (trị vì 1028–1054) cho khởi công vào năm 1049. Đây là thời kỳ Phật giáo phát triển cực thịnh ở Đại Việt — riêng triều Lý Thái Tông đã có hơn 95 ngôi chùa được xây mới trên cả nước, theo ghi chép lịch sử.

Sự kiện xây dựng chùa được ghi chép rõ ràng trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư của sử gia Ngô Sĩ Liên: “Mùa đông, tháng 10 năm 1049, dựng chùa Diên Hựu.” Đây là nguồn sử liệu gốc đáng tin cậy nhất về thời điểm ra đời của ngôi chùa, được lưu giữ qua Mộc bản triều Nguyễn đến nay.

Vị trí ban đầu của chùa nằm trên đất thôn Thanh Bảo, huyện Quảng Đức, phía Tây Hoàng thành Thăng Long — vị trí chiến lược gần trung tâm quyền lực của vương triều, thể hiện tầm quan trọng của Phật giáo trong đời sống chính trị và tâm linh thời Lý.

Sự tích và nguồn gốc ra đời chùa Một Cột

Chùa Một Cột ra đời từ một giấc chiêm bao kỳ lạ của vua Lý Thái Tông — câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế kỷ và trở thành một phần không tách rời của lịch sử ngôi chùa.

Theo truyền thuyết, vua Lý Thái Tông tuổi đã cao mà chưa có hoàng tử nối dõi. Một đêm nhà vua nằm mơ thấy Phật Bà Quan Âm ngự trên tòa sen, dắt vua lên tòa và trao cho một đứa bé trai. Tháng sau, hoàng hậu có thai và sinh hoàng tử. Nhà vua cho rằng đây là ân đức của Phật Bà, liền mời nhà sư Thiền Tuệ để bàn kế. Nhà sư khuyên vua dựng cột đá ở giữa ao, đặt tòa sen Phật Bà trên đỉnh cột đúng như hình ảnh trong giấc mộng, rồi cho các nhà sư đi vòng quanh tụng kinh cầu vua sống lâu — vì thế chùa mang tên Diên Hựu, nghĩa là “phúc lành dài lâu”.

Nhà sử học Dương Trung Quốc từng nhận định: “Cung điện nghìn cột mẹ cột con đá tảng hoa sen lưng rùa khắc tạc lại yểu thọ hơn ngôi chùa gỗ cắm một cột xuống ao bùn.” — một nhận xét thể hiện sức sống trường tồn phi thường của công trình nhỏ bé này trong lịch sử dân tộc.

Cần lưu ý một chi tiết lịch sử thú vị: văn bia dựng tại chùa năm 1665 ghi nhận rằng từ thời nhà Đường (năm Hàm Thống, khoảng thế kỷ IX), tại vị trí này đã có một cột đá với lầu ngọc thờ tượng Phật Quan Âm. Đến thời Lý, vua Lý Thái Tông cầu nguyện tại đây rồi được hoàng tử nối dõi, mới cho mở rộng và xây thêm ngôi chùa lớn bên cạnh, đặt tên chung là Diên Hựu Tự. Đây là chi tiết quan trọng khẳng định vị trí tâm linh lâu đời của di tích này trước cả thời nhà Lý.

Lịch sử xây dựng và trùng tu qua các triều đại

Trải qua gần 1.000 năm tồn tại, chùa Một Cột đã được nhiều triều đại tiếp nối tu sửa và mở rộng. Bảng dưới đây tổng hợp các mốc lịch sử quan trọng nhất.

Kiến trúc độc đáo của chùa Một Cột — biểu tượng đóa sen vươn lên từ mặt nước

Điều làm chùa Một Cột khác biệt hoàn toàn với mọi ngôi chùa khác trên thế giới chính là thiết kế lấy cảm hứng từ hình ảnh đóa hoa sen nở giữa mặt hồ — biểu trưng cho sự thanh tịnh và giác ngộ trong triết học Phật giáo.

• Cột trụ đá: Toàn bộ ngôi chùa đứng vững trên một cột trụ đá duy nhất cao 4m (không kể phần chìm dưới hồ), đường kính 1,2m. Cột gồm 2 khúc đá chồng lên nhau, được gắn khéo léo như một khối đá liền — kỹ thuật xây dựng đáng kinh ngạc so với trình độ thế kỷ XI. Phần chân cột chìm dưới nước hồ Linh Chiểu để tạo hình ảnh hoa sen nổi lên từ mặt hồ.
• Đài Liên Hoa: Phần chính điện hình vuông, mỗi cạnh 3m, được nâng đỡ bởi hệ thống cột quân và dầm gỗ lớn gắn trực tiếp lên trụ đá. Bên trong đặt tượng Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay mạ vàng, bao quanh là các đồ thờ tự sơn son thiếp vàng. Phía trên tượng là hoành phi “Liên Hoa Đài” gợi nhắc sự tích nằm mộng của vua Lý.
• Mái ngói cổ: Bốn mái cong mềm mại lợp ngói vảy truyền thống đã rêu phong qua năm tháng. Trên đỉnh mái là hình “lưỡng long chầu mặt nguyệt” — biểu trưng cho sự sinh sôi và âm dương hòa hợp, đặc trưng kiến trúc đình chùa Việt Nam.
• Hồ Linh Chiểu: Hồ vuông mỗi cạnh khoảng 20m bao quanh cột chùa, lan can xây bằng gạch sành tráng men xanh. Nhìn từ xa, toàn bộ cụm kiến trúc gợi hình ảnh một bông sen khổng lồ vươn thẳng lên khỏi mặt nước.
• Cổng Tam Quan: Cạnh Liên Hoa Đài có cổng tam quan với bức hoành phi ba chữ “Diên Hựu Tự”, phục vụ tụng kinh và sinh hoạt tăng ni. Để lên chính điện phải bước qua 13 bậc thang rộng 1,4m, hai bên gắn bia đá ghi lịch sử ngôi chùa.

Ý nghĩa lịch sử và văn hóa của chùa Một Cột

Chùa Một Cột không chỉ là công trình thờ tự đơn thuần mà còn là biểu tượng đa tầng của lịch sử, văn hóa và tinh thần dân tộc Việt Nam suốt gần 10 thế kỷ. Theo Tiến sĩ Trần Trọng Dương trong công trình nghiên cứu năm 2013 (Nhà xuất bản Hồng Đức), toàn bộ quần thể chùa Diên Hựu được thiết kế theo đồ hình mandala — mô phỏng một tiểu vũ trụ trong thế giới quan Phật giáo, trong đó Liên Hoa Đài là “bông sen nghệ thuật khổng lồ” ở trung tâm.

Dưới thời Lý, chùa là nơi nhà vua đến làm lễ tắm Phật vào ngày 8 tháng 4 âm lịch hàng năm — một lễ hội lớn thu hút tăng ni và nhân dân khắp kinh thành Thăng Long. Sau lễ tắm Phật là lễ phóng sinh: vua đứng trên đài cao thả chim, dân cùng hưởng ứng trong không khí hội hè. Nghi lễ này phản ánh tư tưởng nhân từ và sự gắn kết giữa vương quyền với Phật pháp đặc trưng của triều Lý. Ngày nay, hình ảnh chùa Một Cột được in nổi trên đồng xu kim loại mệnh giá 5.000 đồng của Việt Nam — minh chứng cho vị thế biểu tượng quốc gia của di tích này.

Chùa Một Cột ngày nay — danh hiệu và địa vị di sản

Công trình hiện tại là phiên bản phục dựng năm 1955 do kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng thực hiện theo kiến trúc thời Nguyễn. Dù không còn là bản gốc từ thời Lý, giá trị văn hóa phi vật thể của ngôi chùa được nhà sử học Dương Trung Quốc xác nhận là “vẫn nguyên vẹn như thuở xa xưa”.

Năm 1962, chùa Một Cột cùng quần thể Diên Hựu Tự được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận là Di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia ngay trong đợt xếp hạng đầu tiên. Năm 2006, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác lập danh hiệu “Ngôi chùa có kiến trúc độc đáo nhất Việt Nam” và đề cử lên tổ chức cấp châu lục. Đến ngày 10 tháng 10 năm 2012, tại thành phố Faridabad (Ấn Độ), Tổ chức Kỷ lục Châu Á chính thức xác lập kỷ lục: “Ngôi chùa có kiến trúc độc đáo nhất Châu Á” cho chùa Một Cột. Ngoài bản gốc tại Hà Nội, phiên bản chùa Một Cột còn được xây dựng tại Thành phố Hồ Chí Minh và tại Moskva (Nga) trong khuôn khổ Tổ hợp Trung tâm Văn hóa Thương mại “Hà Nội – Matxcova” — cho thấy tầm vóc biểu tượng của di tích vượt ra ngoài biên giới quốc gia.

Câu hỏi thường gặp về chùa Một Cột được xây dựng dưới triều đại nào

Chùa Một Cột được xây dựng năm nào?

Chùa được khởi công năm 1049, tháng 10 âm lịch, dưới thời vua Lý Thái Tông, niên hiệu Sùng Hưng Đại Bảo thứ nhất.

Chùa Một Cột có tên gọi khác là gì?

Chùa có ba tên gọi: Diên Hựu Tự (phúc lành dài lâu), Liên Hoa Đài (đài hoa sen) và Chùa Mật. Tên tiếng Anh là One Pillar Pagoda.

Chùa Một Cột hiện nay có phải bản gốc từ thời nhà Lý không?

Không. Bản gốc bị quân Pháp phá năm 1954. Công trình hiện tại do kiến trúc sư Nguyễn Bá Lăng phục dựng năm 1955 theo kiến trúc thời Nguyễn.

Chùa Một Cột thờ ai?

Chùa thờ Phật Bà Quan Thế Âm Bồ Tát — đúng với nguồn gốc ra đời từ giấc mộng của vua Lý Thái Tông thấy Phật Bà Quan Âm ngự trên tòa sen.

Chùa Một Cột ở đâu, giờ mở cửa thế nào?

Chùa tại công viên phía sau phố Ông Ích Khiêm, quận Ba Đình, Hà Nội. Mở cửa 7:00–18:00, vào cửa miễn phí. Mùa đông đóng cửa thứ Hai và thứ Sáu.

Vua Lý Thái Tông là vị vua thứ mấy của nhà Lý?

Lý Thái Tông là vị vua thứ hai của nhà Lý, trị vì từ năm 1028 đến 1054, thọ 54 tuổi.

Từ giấc mộng kỳ lạ của một vị vua nhà Lý vào năm 1049 đến danh hiệu “Ngôi chùa có kiến trúc độc đáo nhất Châu Á” xác lập năm 2012, chùa Một Cột đã trải qua gần mười thế kỷ với bao thăng trầm lịch sử — bị phá hủy, được tái dựng, rồi trường tồn. Sức sống bền bỉ của ngôi chùa gỗ nhỏ bé cắm một cột xuống ao bùn ấy chính là minh chứng hùng hồn cho tinh thần văn hóa và đức tin tâm linh của người Việt qua ngàn năm lịch sử.