Tại sao nói cách mạng tư sản Anh không triệt để? Lịch sử 8

Cách mạng tư sản Anh (1640–1688) được đánh giá là không triệt để vì không xóa bỏ hoàn toàn chế độ phong kiến, không giải quyết vấn đề ruộng đất cho nông dân, và quyền lợi của quần chúng nhân dân hoàn toàn bị bỏ qua. Dù lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế của vua Charles I, cách mạng chỉ thiết lập chế độ quân chủ lập hiến — ngôi vua vẫn tồn tại, quyền lực tập trung trong tay giai cấp tư sản và quý tộc mới.

Tại sao nói cách mạng tư sản Anh không triệt để?

Cách mạng tư sản Anh không triệt để vì ba hạn chế cốt lõi: chế độ phong kiến không bị xóa bỏ hoàn toàn, vấn đề ruộng đất không được giải quyết cho nông dân, và quyền lợi của quần chúng lao động không được đáp ứng. Sau khi lật đổ vua Charles I năm 1649, nước Anh tồn tại dưới chế độ cộng hòa ngắn ngủi rồi nhanh chóng khôi phục chế độ quân chủ. Đến năm 1688, Cách mạng Vinh Quang (Glorious Revolution) đưa William III lên ngôi, chính thức xác lập chế độ quân chủ lập hiến — nghĩa là ngai vàng vẫn còn đó, chỉ bị giới hạn bởi Nghị viện. Đây chính là bằng chứng rõ ràng nhất cho tính chất không triệt để của cuộc cách mạng này.

Bối cảnh lịch sử nước Anh trước năm 1640

Để hiểu tại sao cách mạng tư sản Anh không triệt để, cần nhìn lại cấu trúc giai cấp đặc biệt của nước Anh thế kỷ XVII. Đầu thế kỷ XVII, Anh là nền kinh tế phát triển nhất châu Âu với sản xuất công trường thủ công chiếm ưu thế. Tầng lớp quý tộc mới (gentry) hình thành từ các địa chủ chuyển sang kinh doanh tư bản chủ nghĩa — nuôi cừu lấy lông, buôn bán len dạ và tham gia ngoại thương.

Lực lượng lãnh đạo cách mạng tư sản Anh là liên minh giữa giai cấp tư sản và quý tộc mới, không phải giai cấp tư sản thuần túy như ở Pháp. Đây là điểm mấu chốt: vì quý tộc mới vốn là địa chủ, họ không có động lực phân chia ruộng đất cho nông dân sau khi giành quyền lực. Mâu thuẫn giữa lực lượng này với vua Charles I xoay quanh vấn đề quyền lực chính trị và tự do kinh doanh, chứ không phải công bằng xã hội rộng rãi hơn.

Ba hạn chế chứng minh cách mạng tư sản Anh không triệt để

Không xóa bỏ hoàn toàn chế độ phong kiến

Hạn chế đầu tiên và nổi bật nhất là chế độ quân chủ vẫn được duy trì. Sau khi xử tử vua Charles I năm 1649, nước Anh tồn tại dưới nền Cộng hòa (Commonwealth) do Oliver Cromwell lãnh đạo. Tuy nhiên, Cromwell nhanh chóng thiết lập chế độ độc tài quân sự, khiến dân chúng bất mãn ngày càng tăng. Năm 1660, chế độ quân chủ được khôi phục với vua Charles II. Đến năm 1688, Nghị viện phế truất vua James II và đưa William III lên ngôi theo Tuyên ngôn Quyền lợi (Bill of Rights 1689). Tuyên ngôn này quy định nhà vua không được đặt thuế, ban hành luật hay duy trì quân đội mà không có sự chấp thuận của Nghị viện — nhưng vương quyền vẫn tồn tại về mặt thể chế. Theo nhận định của sử học Mác-xít, cách mạng tư sản Anh chỉ cải biến chế độ phong kiến cho phù hợp thay vì xóa bỏ triệt để.

Không giải quyết vấn đề ruộng đất cho nông dân

Hạn chế thứ hai thể hiện rõ qua số phận của nông dân sau cách mạng. Trước cách mạng, vấn đề ruộng đất là mâu thuẫn cấp bách nhất trong xã hội Anh — nông dân bị đuổi khỏi đất đai khi địa chủ chuyển ruộng thành đồng cỏ nuôi cừu (phong trào “rào đất” hay Enclosure Movement). Sau khi tư sản và quý tộc mới giành chính quyền, họ không phân chia ruộng đất cho nông dân mà ngược lại — nền sở hữu phong kiến về ruộng đất chuyển sang đại sở hữu tư sản, vẫn không rơi vào tay người lao động. Nông dân tiếp tục bị bần cùng hóa và phải trở thành công nhân làm thuê trong các công trường thủ công.

Quyền lợi quần chúng nhân dân hoàn toàn bị bỏ qua

Hạn chế thứ ba là giai cấp tư sản không dám duy trì nền cộng hòa mà phải liên minh với thế lực phong kiến để bảo vệ lợi ích của mình. Nông dân và binh lính — lực lượng đã chiến đấu trong cuộc nội chiến — không nhận được bất kỳ quyền lợi nào sau cách mạng. Ngay trong thời kỳ Cromwell cầm quyền, nhiều cuộc nổi dậy của nông dân (như phong trào Levellers và Diggers) đòi quyền bình đẳng và ruộng đất đều bị đàn áp. Cách mạng chỉ mang lại thắng lợi cho tư sản và quý tộc mới, hoàn toàn không mang lại tự do, đất đai hay quyền chính trị cho thợ thủ công, nông dân hay tầng lớp lao động nghèo.

So sánh: Vì sao cách mạng tư sản Pháp triệt để hơn cách mạng tư sản Anh?

Đặt cách mạng tư sản Anh cạnh cách mạng tư sản Pháp (1789–1799) giúp làm rõ hơn mức độ không triệt để của cách mạng Anh. Sự khác biệt không nằm ở thời gian hay quy mô mà ở tính chất giải quyết vấn đề xã hội.

Như bảng trên cho thấy, cách mạng tư sản Pháp đã giải quyết đồng thời cả nhiệm vụ dân tộc (thống nhất lãnh thổ, hình thành thị trường dân tộc) và nhiệm vụ dân chủ (xóa bỏ đẳng cấp, bảo đảm quyền tư hữu ruộng đất cho nông dân). V.I. Lenin từng nhận xét rằng cách mạng tư sản Pháp là “cái chổi khổng lồ quét sạch mọi rác rưởi của chế độ phong kiến châu Âu” — điều mà cách mạng tư sản Anh không đạt được.

Ý nghĩa lịch sử của cách mạng tư sản Anh dù không triệt để

Dù bị đánh giá là không triệt để, cách mạng tư sản Anh vẫn có ý nghĩa lịch sử to lớn đối với sự phát triển của chủ nghĩa tư bản thế giới. Đây là cuộc cách mạng tư sản thứ hai trên thế giới sau cách mạng Hà Lan (thế kỷ XVI) và là cuộc cách mạng đầu tiên có ảnh hưởng sâu rộng đến quá trình hình thành chủ nghĩa tư bản trên phạm vi toàn châu Âu.

• Mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển: Cách mạng lật đổ chế độ quân chủ chuyên chế, xóa bỏ những rào cản pháp lý kìm hãm sản xuất và thương mại tư bản chủ nghĩa. Nước Anh sau đó trở thành quốc gia tiên phong trong Cách mạng Công nghiệp lần thứ nhất (cuối thế kỷ XVIII).
• Xác lập nền quân chủ lập hiến và Nghị viện đại diện: Bill of Rights 1689 trở thành văn bản pháp lý nền tảng, giới hạn quyền lực nhà vua và trao quyền lập pháp cho Nghị viện — mô hình được nhiều quốc gia châu Âu học tập sau này.
• Tạo tiền đề cho các cuộc đấu tranh dân chủ tiếp theo: Dù quyền lợi của quần chúng chưa được giải quyết, cách mạng đã khai mở không gian chính trị cho các phong trào cải cách tiếp theo ở Anh trong thế kỷ XIX, như phong trào Chartism và các đạo luật cải cách bầu cử.

Câu hỏi thường gặp về cách mạng tư sản Anh không triệt để

Cách mạng tư sản Anh diễn ra năm nào?

Cách mạng tư sản Anh bắt đầu năm 1640 và kết thúc bằng Cách mạng Vinh Quang năm 1688, thiết lập chế độ quân chủ lập hiến.

Giai cấp nào lãnh đạo cách mạng tư sản Anh?

Liên minh giai cấp tư sản và quý tộc mới lãnh đạo — đây là nguyên nhân khiến cách mạng không giải quyết quyền lợi cho nông dân và người lao động.

Cách mạng tư sản Anh khác gì so với cách mạng tư sản Pháp về tính triệt để?

Cách mạng Anh giữ lại chế độ quân chủ và không phân chia ruộng đất cho nông dân, trong khi cách mạng Pháp xóa bỏ hoàn toàn vương quyền và giải phóng người nông dân.

Bill of Rights 1689 có ý nghĩa gì?

Bill of Rights 1689 giới hạn quyền lực nhà vua, trao quyền lập pháp cho Nghị viện, nhưng không mở rộng quyền chính trị cho quần chúng lao động.

Tóm lại, cách mạng tư sản Anh không triệt để vì ba lý do cốt lõi: không xóa bỏ hoàn toàn chế độ phong kiến, không giải quyết vấn đề ruộng đất cho nông dân, và không bảo đảm quyền lợi cho quần chúng lao động. Cuộc cách mạng này chủ yếu phục vụ lợi ích của giai cấp tư sản và quý tộc mới. Dù vậy, vai trò lịch sử của cách mạng tư sản Anh trong việc phá vỡ xiềng xích phong kiến và mở đường cho chủ nghĩa tư bản phát triển là không thể phủ nhận — đặt nền móng quan trọng cho cuộc Cách mạng Công nghiệp vĩ đại mà nước Anh sẽ dẫn đầu chưa đầy một thế kỷ sau đó.