Tác giả tác phẩm Bài ca ngất ngưởng — tiểu sử và giá trị

Tác giả tác phẩm Bài ca ngất ngưởng là kiến thức trọng tâm trong chương trình Ngữ văn lớp 11. Nguyễn Công Trứ (1778–1858) — nhà thơ, danh thần triều Nguyễn với bút hiệu Hi Văn — đã sáng tác Bài ca ngất ngưởng sau năm 1848 bằng thể hát nói, coi đây là bản tổng kết cuộc đời đầy bản lĩnh cá nhân của mình. Bài viết tổng hợp tiểu sử tác giả, hoàn cảnh sáng tác, bố cục, giá trị nội dung — nghệ thuật và những nhận định văn học hay nhất về tác phẩm.

Tác giả Nguyễn Công Trứ — tiểu sử và phong cách sáng tác

Dưới đây là những thông tin quan trọng về cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Công Trứ — một trong những nhà thơ, nhà chính trị, nhà quân sự kiệt xuất của Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XIX.

Nguyễn Công Trứ là người đầu tiên có công đưa thể hát nói (một điệu của ca trù) lên tầm nghệ thuật tinh vi, trở thành thể loại văn học dân tộc thực sự. Thơ văn ông phản ánh nội dung phong phú, tập trung vào ba mảng đề tài lớn: chí nam nhi lập công danh, triết lý hưởng lạc và thái độ trước thế thái nhân tình đen bạc.

Phong cách nghệ thuật của Nguyễn Công Trứ đặc biệt ở chỗ: ngôn ngữ kết hợp cả từ Hán lẫn Nôm thuần Việt, giọng thơ vừa hào sảng ngang tàng vừa trữ tình cởi mở. Ông không ngần ngại bộc lộ cái tôi cá nhân — điều hiếm thấy trong văn học trung đại Việt Nam — tạo nên phong thái ngất ngưởng độc đáo, vượt khỏi khuôn phép Nho gia thông thường mà vẫn giữ nguyên tấm lòng trung quân ái quốc.

Cùng với Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ được xem là một trong hai nhà thơ nổi bật nhất của văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX — hai ngôi sao sáng đại diện cho thế hệ nhà nho tài tử, phóng khoáng thời triều Nguyễn.

Tác phẩm Bài ca ngất ngưởng

Vũ trụ nội mạc phi phận sự,
Ông hiên ngang đứng giữa đất trời.
Mang chí lớn, dọc ngang tung hoành,
Chẳng cúi đầu trước danh lợi nhỏ.

Khi làm quan, tay cầm quyền bính,
Giữa triều đình vẫn giữ phong lưu.
Áo mũ chỉnh tề mà lòng phóng túng,
Cười thế gian lắm kẻ bon chen.

Lúc về hưu, ngựa xe đủng đỉnh,
Một mình ta với gió với trăng.
Không màng bạc vàng, không câu lễ nghĩa,
Sống ngất ngưởng giữa chốn nhân gian.

Khen cũng mặc, chê cũng mặc,
Miệng thế gian như gió thoảng qua.
Ta cứ sống theo lòng mình đã chọn,
Giữa cuộc đời, vẫn một chữ “ta”.

Ngất ngưởng thay cái chí làm trai,
Dám khác đời, dám sống riêng mình.
Danh với lợi như mây bay gió cuốn,
Chỉ còn lại một tấm chân tình.

Để hiểu trọn vẹn Bài ca ngất ngưởng, cần nắm rõ hoàn cảnh ra đời, thể loại và kết cấu bố cục của tác phẩm.

Thể loại Bài ca ngất ngưởng

Bài ca ngất ngưởng thuộc thể loại hát nói — một điệu của ca trù, là thể tổng hợp giữa ca nhạc và thơ, có tính chất tự do, linh hoạt về số tiếng và vần điệu. Hát nói đặc biệt phù hợp để biểu hiện cái tôi cá nhân phóng khoáng. Toàn bài gồm 19 câu thơ, chia thành hai khổ chính với nhịp điệu khi du dương khoan thai, khi hào hùng sảng khoái.

Hoàn cảnh sáng tác Bài ca ngất ngưởng

Bài ca ngất ngưởng được Nguyễn Công Trứ sáng tác sau năm 1848 — năm ông cáo quan về hưu, trở về sống cuộc đời tự do nhàn tản tại quê nhà Hà Tĩnh. Sau hơn 28 năm làm quan với đủ vinh nhục thăng trầm — từ Thủ khoa, Đại tướng đến lính thú biên cương — Nguyễn Công Trứ viết bài thơ này như một bản tổng kết cuộc đời, qua đó tự hào bày tỏ tài năng, cốt cách và triết lý sống ngất ngưởng của mình trước thiên hạ.

Phương thức biểu đạt Bài ca ngất ngưởng

Phương thức chính: biểu cảm — thể hiện trực tiếp cảm xúc, tâm trạng tự hào, sảng khoái và bản lĩnh cá nhân của tác giả. Kết hợp thêm phương thức nghị luận (chính luận) thể hiện quan niệm sống, triết lý nhân sinh; và yếu tố tự sự khi tác giả kể lại các chức vụ, sự kiện trong cuộc đời.

Tóm tắt Bài ca ngất ngưởng

Bài ca ngất ngưởng là lời tự thuật của Nguyễn Công Trứ về cuộc đời mình qua hai giai đoạn lớn. Trong giai đoạn làm quan, ông ngất ngưởng bởi tài năng kiêm văn võ, từng trải nhiều chức vụ lớn nhỏ mà vẫn giữ cốt cách riêng. Sau khi về hưu, ông ngất ngưởng trong lối sống tự do: cưỡi bò vàng đeo nhạc ngựa, đi chùa cùng đào hát, thưởng ca tửu cầm kỳ — tất cả đều khác người, trêu ngươi dư luận. Tư tưởng xuyên suốt: phong thái ngất ngưởng là cách tác giả khẳng định bản lĩnh cá nhân trong xã hội phong kiến vốn thủ tiêu cá tính, đồng thời vẫn tròn đạo trung quân ái quốc.

Bố cục tác phẩm Bài ca ngất ngưởng

Bài ca ngất ngưởng có thể chia làm 3 phần theo mạch nội dung của tác phẩm:

Giá trị nội dung và nghệ thuật Bài ca ngất ngưởng

Bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ mang những giá trị sâu sắc, đặc sắc cả về nội dung tư tưởng lẫn hình thức nghệ thuật — xứng đáng là một trong những áng thơ hát nói tuyệt tác của nền văn học trung đại Việt Nam.

Giá trị nội dung Bài ca ngất ngưởng

Thứ nhất, khẳng định bản lĩnh và ý thức cá nhân mạnh mẽ. Trong xã hội phong kiến vốn đề cao lễ giáo và thủ tiêu cá tính, Nguyễn Công Trứ dám công khai tuyên bố: “Vũ trụ nội mạc phi phận sự” (mọi việc trong vũ trụ đều là phận sự của ta). Đây là lời tuyên ngôn về lý tưởng nam nhi mang tinh thần nhập thế tích cực và ý thức trách nhiệm với đời.

Thứ hai, tự hào về công danh sự nghiệp nhưng không bị cuốn vào vòng danh lợi. Tác giả liệt kê hàng loạt chức vụ lớn nhỏ (Thủ khoa, Tham tán, Tổng đốc, Đại tướng, Phủ doãn) không phải để khoe khoang mà để khẳng định: dù thân “vào lồng” nhưng tâm hồn luôn ngất ngưởng, tự do. Ông trải qua vinh nhục đều thản nhiên — thái độ “được mất dương dương người thái thượng”.

Thứ ba, đề cao lối sống tự do, phóng khoáng, vượt thế tục mà không thoát tục. Hình ảnh cưỡi bò vàng, đeo nhạc ngựa, đi chùa cùng đào hát là biểu hiện của một nhân cách không nhập tục cũng không thoát tục — không chạy theo thói thường, không từ bỏ trần gian. Đây là quan niệm sống độc đáo, vượt trước thời đại.

Thứ tư, khẳng định tấm lòng trung quân ái quốc. Dù ngất ngưởng ngang tàng, Nguyễn Công Trứ vẫn khẳng định “Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung” — phân biệt rõ giữa cốt cách cá nhân với trách nhiệm với vua, với dân. Cái ngất ngưởng của ông không phải là sự phản loạn mà là giá trị nhân văn tiến bộ, vượt thời đại.

Giá trị nghệ thuật Bài ca ngất ngưởng

Thể hát nói được sử dụng bậc thầy. Nguyễn Công Trứ được coi là người đầu tiên đưa hát nói thành thể thi ca có khả năng biểu hiện tình cảm phong phú. Trong Bài ca ngất ngưởng, ông phá cách thể hát nói truyền thống — nhịp điệu khi khoan thai, khi hào hùng, khi trào lộng — tạo nên sức sống đặc biệt cho bài thơ. Hát nói vừa có chất thơ, vừa có chất nhạc phối hợp nhịp nhàng, phù hợp hoàn toàn với nội dung ngất ngưởng tự do.

Điệp từ “ngất ngưởng” xuất hiện 4 lần (câu 4, 8, 12 và câu cuối) là trục xuyên suốt bài thơ. Mỗi lần xuất hiện, từ này mang sắc thái khác nhau: khi gắn với sự nghiệp công danh, khi gắn với lối sống sau về hưu, cuối cùng là lời tự khẳng định không ai sánh được. Nghệ thuật điệp từ này vừa tạo nhạc điệu, vừa nhấn mạnh tư tưởng chủ đạo.

Kết hợp linh hoạt ngôn ngữ Hán và Nôm. Câu mở đầu bằng chữ Hán (“Vũ trụ nội mạc phi phận sự”) tạo khí thế triết lý trang trọng, trong khi phần sau xen kẽ từ Nôm thuần Việt đậm chất đời sống dân dã. Sự đan cài này tạo nhịp điệu đặc biệt: khi trang nghiêm, khi hài hước trào lộng — phản ánh đúng cốt cách vừa Nho sĩ vừa tài tử của tác giả.

Nghệ thuật liệt kê kết hợp điệp từ “khi” (“khi Thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông”; “khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng”) vừa tái hiện nhịp sống hối hả phong phú, vừa nhấn mạnh sự đa dạng trong tài năng và thú vui sống của nhà thơ.

Những nhận định hay về Bài ca ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ

Dưới đây là những nhận định tiêu biểu của các nhà nghiên cứu, nhà phê bình và sách giáo khoa về Bài ca ngất ngưởng:

“Nguyễn Công Trứ là nhà thơ tự tin, ngang tàng, phóng túng bậc nhất trong các nhà thơ cổ điển Việt Nam.” — Giáo sư Trần Đình Sử

“Ở đời có ba điều bất hủ: lập công, lập đức, lập ngôn. Thường xét nước ta, có một bậc vĩ nhân — nói về công thì rất lớn, về đức thì rất dày, về ngôn thì văn chương rất có giá trị.” — Giáo sư Lê Thước (nhận xét về Nguyễn Công Trứ)

“Giữa cái xã hội mà mọi cá tính đều bị thủ tiêu thì cái tôi ngất ngưởng của Nguyễn Công Trứ chẳng những bộc lộ một bản lĩnh cứng cỏi, sự thức tỉnh ý thức cá nhân mà còn thể hiện rõ một nhân sinh quan tiến bộ, hiện đại.” — SGK Ngữ văn 11

“Bài ca ngất ngưởng có giá trị tổng kết cuộc đời của Nguyễn Công Trứ — cả trí tuệ, tài năng, cả cốt cách, cá tính và triết lý. Khúc ca trác tuyệt viết bằng thể hát nói này là tài hoa và khí phách của ông Hi Văn.” — Nhận định phê bình văn học

“Ngất ngưởng thực chất là một phong cách sống tôn trọng sự trung thực, tôn trọng cá tính, không chấp nhận sự uốn mình theo lễ giáo của xã hội Nho giáo hóa.” — Nhà nghiên cứu văn học trung đại

Nguyễn Công Trứ (1778–1858) là nhà thơ, danh thần kiệt xuất của triều Nguyễn, và Bài ca ngất ngưởng — sáng tác sau năm 1848 bằng thể hát nói — là tuyệt tác kết tinh bản lĩnh cá nhân độc đáo, cốt cách phóng khoáng tài tử và triết lý nhân sinh vượt thời đại của ông. Đây là kiến thức không thể bỏ qua trong chương trình Ngữ văn 11 và ôn thi THPT Quốc gia.