Chuồn chuồn ăn gì? Thức ăn và tập tính săn mồi của chuồn chuồn

Chuồn chuồn ăn côn trùng — đây là loài động vật ăn thịt, không ăn thực vật. Chế độ ăn của chuồn chuồn thay đổi theo từng giai đoạn phát triển: khi còn là ấu trùng sống dưới nước, chúng săn lăng quăng, nòng nọc, cá nhỏ; khi trưởng thành, chúng trở thành thợ săn bầu trời, ăn ruồi, muỗi và nhiều loại côn trùng bay khác.

Chuồn chuồn ăn gì?

Chuồn chuồn là côn trùng ăn thịt hoàn toàn — chúng không ăn lá cây, hoa hay nhựa cây như nhiều người lầm tưởng. Thức ăn của chuồn chuồn là các loài côn trùng và sinh vật nhỏ hơn, thay đổi theo hai giai đoạn chính:

• Giai đoạn ấu trùng (dưới nước): Lăng quăng, bọ gậy, muỗi vằn, nòng nọc, cá nhỏ, ấu trùng côn trùng khác — thậm chí cả ấu trùng chuồn chuồn cùng loài khi thiếu thức ăn
• Giai đoạn trưởng thành (trên cạn): Ruồi, muỗi, phù du, bướm, ong, nhện, bọ cánh cứng, rầy nâu và hầu hết côn trùng bay nhỏ hơn mình

Một con chuồn chuồn tiêu thụ lượng thức ăn tương đương khoảng 15% trọng lượng cơ thể mỗi ngày. Trong điều kiện thuận lợi, chúng có thể xử lý lượng mồi bằng đúng trọng lượng bản thân chỉ trong vòng 30 phút — một tốc độ tiêu thụ mà con người cần đến cả tuần mới đạt được.

Thức ăn của ấu trùng chuồn chuồn dưới nước

Giai đoạn ấu trùng (còn gọi là thiếu trùng hay “con cơm nguội” trong dân gian Việt Nam) kéo dài từ 1 đến 4 năm — phần lớn vòng đời của chuồn chuồn. Trong suốt thời gian này, ấu trùng sống hoàn toàn dưới nước và là kẻ săn mồi không ngừng nghỉ.

Ấu trùng chuồn chuồn được trang bị một cơ quan đặc biệt gọi là labium — một loại “xúc tu” có thể bắn ra phía trước cực nhanh để đớp con mồi. Thức ăn chủ yếu của ấu trùng bao gồm:

• Lăng quăng, bọ gậy — con mồi dồi dào nhất trong môi trường ao hồ
• Các loài động vật không xương sống sống trong nước
• Nòng nọc và cá nhỏ — con mồi lớn hơn khi ấu trùng đã phát triển đủ
• Ấu trùng chuồn chuồn khác — kể cả đồng loại khi môi trường thiếu thức ăn

Ấu trùng còn được trang bị một “ống đẩy” giúp tăng tốc đột ngột khi đuổi mồi — cơ chế tương tự động cơ phản lực thu nhỏ.

Thức ăn của chuồn chuồn trưởng thành

Khi lột xác lần cuối và cất cánh, chuồn chuồn trưởng thành trở thành thợ săn hàng đầu trên không trung. Chúng không kén ăn — bắt được gì ăn nấy, miễn là con mồi nhỏ hơn mình.

Thực đơn của chuồn chuồn trưởng thành rất đa dạng:

Chuồn chuồn lớn hơn sẽ săn con mồi lớn hơn. Loài chuồn chuồn ngô với kích thước đáng kể có thể bắt cả nhện, bọ ngựa và bọ xít — những loài côn trùng mà chuồn chuồn kim cỡ nhỏ không thể xử lý.

Cách thức săn mồi siêu chính xác của chuồn chuồn

Điều khiến chuồn chuồn trở thành thợ săn nguy hiểm nhất thế giới côn trùng chính là tỷ lệ săn mồi thành công lên tới 95% — cao hơn cả sư tử (25%) hay cá mập (50%). Khả năng này đến từ sự kết hợp giữa thị giác vượt trội và kỹ thuật bay cực tinh vi.

Đôi mắt kép của chuồn chuồn bao phủ gần như toàn bộ đầu, cung cấp tầm nhìn 360 độ và có thể phát hiện con mồi từ khoảng cách lên tới 12 mét. Dựa trên kiểu săn mồi, các nhà nghiên cứu động vật học chia chuồn chuồn thành ba nhóm kỹ thuật:

• Săn mồi trên không (aerial hawking): Đuổi theo và bắt con mồi trực tiếp khi cả hai đang bay — phổ biến nhất ở chuồn chuồn ngô. Chuồn chuồn tính toán quỹ đạo con mồi rồi bay đến điểm gặp nhau thay vì đuổi theo trực tiếp.
• Đột kích (ambush): Đậu yên, quan sát, rồi lao ra cực nhanh khi con mồi lọt vào tầm với. Kỹ thuật này hay được chuồn chuồn kim áp dụng.
• Hái lượm (gleaning): Bay lượn trên cao, quan sát rồi sà xuống bắt côn trùng đang đậu trên lá cây. Thường thấy ở chuồn chuồn mới trưởng thành khi còn chưa đủ kinh nghiệm bay săn mồi.

Theo nghiên cứu đăng trên tạp chí Science, điểm đặc biệt của chuồn chuồn là khả năng điều khiển bốn cánh hoàn toàn độc lập nhau — cho phép chúng đứng yên giữa không trung, bay ngược, đổi hướng tức thời và tăng tốc đột ngột theo bất kỳ hướng nào.

Vai trò sinh thái: Chuồn chuồn kiểm soát muỗi và sâu bọ tự nhiên

Tại Việt Nam hiện có trên 500 loài chuồn chuồn, phần lớn được xếp loại côn trùng có ích. Chúng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái, đặc biệt là kiểm soát quần thể muỗi — vật trung gian truyền nhiều bệnh nguy hiểm như sốt rét, sốt xuất huyết.

Vai trò của chuồn chuồn trong chuỗi thức ăn tự nhiên thể hiện ở hai chiều:

• Là kẻ săn mồi: Kiểm soát hiệu quả quần thể muỗi, ruồi, rầy nâu, sâu bọ hại lúa — giúp người nông dân giảm thiệt hại mùa màng mà không cần hóa chất
• Là con mồi: Cung cấp nguồn thức ăn quan trọng cho cá, ếch, chim và các loài động vật khác trong hệ sinh thái ao hồ, đồng ruộng

Tuy nhiên, chuồn chuồn cũng gây phiền toái cho người nuôi ong vì chúng tấn công ong mật. Đây là điểm cần lưu ý nếu bạn có trại ong gần ao hồ — nơi chuồn chuồn thường xuất hiện nhiều.

Theo thống kê của các nhà nghiên cứu tại Đại học Exeter (Anh), một con chuồn chuồn trưởng thành có thể tiêu thụ từ 30 đến 100 con muỗi mỗi ngày — khiến chúng trở thành một trong những “vũ khí sinh học” tự nhiên hiệu quả nhất trong việc kiểm soát dịch muỗi.

Câu hỏi thường gặp về chuồn chuồn ăn gì

Chuồn chuồn có ăn thực vật không?

Không. Chuồn chuồn là loài ăn thịt hoàn toàn, không ăn lá, hoa hay bất kỳ loại thực vật nào.

Chuồn chuồn có ăn thịt đồng loại không?

Có. Cả ấu trùng lẫn chuồn chuồn trưởng thành đều sẵn sàng ăn thịt đồng loại khi đói hoặc có cơ hội.

Chuồn chuồn nuôi trong nhà cần cho ăn gì?

Cần cung cấp côn trùng sống nhỏ như ruồi giấm, muỗi — chúng không ăn thức ăn chết hoặc đứng yên.

Ấu trùng chuồn chuồn có ăn cá không?

Có. Ấu trùng lớn ăn được cá nhỏ, đây là lý do ao nuôi cá giống cần kiểm soát lượng ấu trùng chuồn chuồn.

Chuồn chuồn là loài côn trùng ăn thịt có vai trò sinh thái quan trọng, đặc biệt trong việc kiểm soát muỗi và sâu bọ hại cây trồng tự nhiên. Chế độ ăn của chúng thay đổi hoàn toàn theo giai đoạn: ấu trùng dưới nước ăn lăng quăng và cá nhỏ, chuồn chuồn trưởng thành là thợ săn bầu trời tiêu diệt ruồi, muỗi và côn trùng bay. Với tỷ lệ săn mồi thành công gần 95%, chúng xứng đáng là một trong những kẻ săn mồi hiệu quả nhất trong thế giới tự nhiên.